RU
Ýazuw sungaty, ýa-da has ylmy ady bilen Hattatlyk (Arapça: hatt—çyzyk) diňe bir harplary ýazmak däl, eýsem sözleriň manysyny wizual şekiller arkaly ýüze çykarmagyň iň asylly usulydyr.
Hattatlyk – bu harp şekilleriniň sazlaşykly we estetiki ýazylmagydyr. Gündogar we Yslam medeniýetinde bu sungat beýleki sungat görnüşlerinden has ýokary derejä goýulýar, sebäbi ol Mukaddes Söz bilen gös-göni baglanyşyklydyr. Hattatlykda her bir çyzyk, her bir burç tötänden däl-de, takyk ölçeglere we ruha degişli kadalara eýerýär.
Musulman medeniýetinde adamyň ýa-da haýwanlaryň şekillerini çekmek çäkli bolany üçin, Hattatlyk iň esasy bezeg we çeperçilik serişdesi hökmünde ösdi. Hattatlyk, ybadathanalaryň (metjitleriň), kitaplaryň, metaldan ýasalan zatlaryň we keramikalaryň esasy bezegi boldy.Hattatlykda esasy maksat Kurany Kerimiň aýatlaryny we Allanyň atlaryny iň kämil, iň hormatly we iň gözüňi dokundyrýan şekilde beýan etmekdir. Hattat (ussa) üçin bu iş meditasiýa we ybadat bilen deňdir.
Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşen Gündogar ýurtlarynda, şol sanda Türkmenistanda, türkmen taryhynyň we pelsepesiniň iň ajaýyp nusgalary Golýazmalarda (möhüm taryhy we edebi eserler) saklanyp galdy. Bu golýazmalar diňe bir teksti däl, eýsem altyn çaýylan bezegleri (tezhip) we ussatlyk bilen ýazylan hatlary öz içine alýardy.Hattatlyk sungatynda kämil bolmak üçin ussatdan ýyllaryň tejribesi, sabyr-takatlylyk we fiziki çydamlylyk talap edilýär.
Arap elipbiýine esaslanýan hatatlygyň müňlerçe stiliniň içinde iň esasy we giňden ýaýranlary:
Küfi (Kûfî): Iň gadymy stil. Çyzyklar gönüburçly, geometrik we gaty (statik) bolýar. Köplenç irki Kuranda we monumentlarda (binagärlikde) ulanylypdyr.
Nesih (Naskh): Iň köp ulanylýan we okalmagy iň ýeňil bolan stil. Ýumşak we tegelek çyzyklary bar. Häzirki metbugat we kitap hatlarynyň esasy.
Sülüs (Thuluth): Has ägirt uly, çylşyrymly we bezegli stil. Köplenç metjitleriň diwarlarynda ýa-da uly sanly eserleriň atlandyrylyşynda ulanylýar.
Nesg-Taglyk (Nasta’liq): Esasan Eýran, Owganystan we Hindistan/Pakistan sebitlerinde kämilleşen, örän çeýe we akýan (flowy) stil. Edebi eserleri we şygyrlary ýazmak üçin iň meşhury.
Hattat üçin dogry serişdeler örän möhümdir:
Galam: Adatça gamyşdan (reed) ýasalan ýörite galam (iňňän ýiti, kesilen ujy bolýar).
Syýa: Tebigy mineral pigmentlerden ýasalan ýörite gara ýa-da reňkli syýa.
Kagyz/Material: Galyň, sarymtyl we süýnmeýän ýörite ýylmanak kagyzlar (ýa-da ýüp ýa-da deri).
Buhara, Isfahan we beýleki Gündogar şäherleriniň taryhy binalarynyň gapylary, gümmezleri we mozaikalary Hattatlyk nusgalary bilen bezelendir. Hattatlar harplary gyrmançalara we haşamly nagyşlara öwrüp, binanyň daşyna ruhy many berýärler.Häzirki wagtda köp suratçy we grafiki dizaýnerler Hattatlyk sungatyny täze, modern formalar bilen birleşdirip, oňa täze energiýa berýärler.Ýazuw sungaty – bu çyzygyň, geometrik takyklygyň we çuňňur ruhy manynyň ýokary görnüşidir. Ol, sözleriň güýjüni estetiki kämil derejede wizualizirlemegi başarýan müdimi mirasdyr.
Saryýewa Aknabat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 107-nji toparynyň talyby
