Medeniýetiň Ilkinji Çeşmesi

Medeniýet — adamzat taryhynyň iň uly döredijiligidir. Ol ymaratlarda, kitaplarda, aýdym-sazda we däp-dessurlarda öz beýanyny tapýar. Ýöne bu ägirt uly ulgamyň ilkinji çeşmesi nirede? Filosoflar, taryhçylar we psihologlar bir pikire gelýärler: Medeniýetiň hakyky gözbaşy we iň çuňňur çeşmesi ynsan ruhudyr. Medeniýet, ruhuň öz-özüni we dünýäni beýan etmek üçin ulanýan çylşyrymly mehanizmidir.Ynsan ruhunyň iki esasy zerurlygy medeniýetiň döremegine itergi berdi: Manysyny tapmak we beýan etmek.

​Ynsan, tebigaty boýunça ýaşaýşyň manysyny, ykbalyny we dünýäde öz ornuny bilmäge ymtylýar. Bu pelsepewi gözleg dini ynam ulgamlarynyň, filosofiýalaryň we dessanlaryň (milli edebiýatyň) döremegine sebäp boldy. Medeniýet, ynsanyň ýaşaýyşdaky iň uly soraglaryna jogap tapmaga synanyşýan ruhy guralydyr.Içki duýgularyň, şatlygyň, gussanyň, gözelligiň we gorkynyň başgalara ýetirilmegi zerurlygy. Bu zerurlyk diliň, sungatyň we simwolizmiň döremegine getirdi. Sungat, söz ýa-da reňkler arkaly içki duýgulary kollektiw (umumy) tejribä öwürýän ruhy köprüdir.

​Medeniýetiň iň aýdyň görnüşleri, şahsy ruhuň daşky dünýä bilen özara täsiriniň netijesidir.Adam tebigatyň we ýaşaýşyň gözelliginden alýan ruhy ylhamyny heýkeltaraşlyk, arhitektura ýa-da suratkeşlik ýaly formalarda beýan edýär. Meselem, Beýik Ýüpek Ýolunyň ugrundaky  kerwensaraýlaryň we metjitleriň nepis bezegleri diňe bir ussatlyk däl, eýsem, ynsanyň gözellige bolan ruhy ymtylyşydyr.Ruhy gymmatlyklaryň ýitmezligini üpjün etmek islegi, däp-dessurlaryň döremegine itergi berdi. Toý dabaralary, milli baýramçylyklar we yrymlar, ruhuň gymmatly hasaplaýan zatlaryny nesilden-nesle geçirmek üçin döredilen medeni goralýan çäklerdir.

Türkmen medeniýetiniň iň esasy elementleriniň biri bolan halyçylyk, ynsan ruhunyň çeşmeliginiň ajaýyp mysalydyr.Haly gölleri diňe bir bezeg däl. Her bir göl (milli nagyş) – teke, ýomut, saryk we başgalar – bir tiräniň ruhuny, arzuwlaryny, duýgularyny we ykbalyny özünde jemleýän simwolik ruhy dildir. Bu, zenanlaryň dymyp, ruhlaryny we içki dünýälerini sapaklaryň we reňkleriň üsti bilen beýan ediş usulydyr.Haly dokamak, uly zähmet talap edýän iş bolup, oňa ynsan ruhunyň agyrlygy, sabry we ynanja goýan söýgüsi siňdirilýär.Medeniýet, ruhuň diňe bir şahsyýete degişli däldigini, eýsem, umumy topara degişlidigini aňladýar.Dürli ynsan ruhlarynyň tejribeleri, arzuwlary we gorkulary birleşip, kollektiw (umumy) ruhy döredýär. Medeniýet, bu umumy ruhuň şekilidir. Ol adamlara agzybirlik, raýdaşlyk we bir-biriňi goldamak ýaly ýörelgeleri öwredýär. Jemgyýetde ösüş we täzelenme zerurlygy ýüze çykanda, bu ilkinji nobatda ruhy tolgunma hökmünde başlaýar. Medeniýetiň her bir uly öwrülişigi, täze ruhy gözlegiň we garaýşyň netijesidir.

Medeniýetiň ilkinji çeşmesi — bu ynsan ruhunyň gözellik, many we beýan etmäge bolan çäksiz islegidir. Medeniýeti goramak we ösdürmek diýmek, diňe bir taryhy binalary saklamak däl, eýsem, ynsan ruhunyň döredijilik we gözleg güýjüni goldamakdyr.Çünki, haçan-da ynsan ruhy erkin bolup, öz duýgularyny we pikirlerini beýan etmäge mümkinçilik alanda, medeniýet janlanyp we güllemegini dowam etdirýär.

Joraýewa Gözel

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby