RU
Türkmen milli aýdym-saz we bagşyçylyk sungaty asyrlaryň dowamynda kemala gelen, çuňňur taryhy köklere we aýratyn milli äheňe eýe bolan gymmatlykdyr. Bagşyçylyk sungaty, diňe bir saz çalmak we aýdym aýtmak däl, eýsem, dessanlary, taryhy wakalary we halkyň filosofiýasyny nesilden-nesle ýetirýän durmuş mekdebidir. Bu sungat, türkmen halkynyň ruhy baýlygynyň iň naýbaşy görnüşleriniň biridir.Bagşylar, türkmen medeniýetiniň esasy saklaýjylary we ýaýradyjylary bolup durýar. Bagşylar gadymy “Görogly” ýaly dessanlary, halk ertekilerini, taryhy wakalary we gahrymançylykly hekaýalary ýa-da durmuşy wakalary özboluşly äheň bilen ýerine ýetirýärler. Olar diňe bir ýerine ýetiriji däl, eýsem, halkyň akyldary, şahyry we taryhçysydyr.Bagşyçylyk sungaty, adaty ussat-şägirt ýoly bilen geçip, her bir sebitiň öz aýratyn äheňini (mekdebini) döredýär. Ahal, Daşoguz, Lebap, Mary we Balkan ýaly welaýatlaryň her biriniň aýdym aýtmakda we dutar çalmakda özboluşly çemeleşmesi, usullary we nepislikleri bar.Türkmen milli saz gurallarynyň arasynda dutar aýratyn orny eýeleýär.
Iki tarly bu gural, türkmen aýdym-sazynyň kalby hasaplanýar. Dutaryň sesi, şadyýan toý mukamyndan başlap, iň çuňňur we gaýgyly kalbyň dertlerine çenli ähli duýgulary beýan edip bilýär.Dutarda çalynýan mukamlaryň we sazlaryň sany örän köp bolup, olar dürli çylşyrymlylyk we emosional çuňluk bilen tapawutlanýar. Bagşy, diňe bir dutar çalman, eýsem, ony öz bedeniniň bir bölegi, ruhunyň dili hökmünde kabul edýär. Gowy saz guraly, diňe dutar däl. Gyjak (kemança), tüýdük we gargy tüýdük ýaly gurallar hem milli aýdym-saz ansambllarynda aýratyn orun tutýarlar we türkmen melodiýasyna özboluşly reňk berýärler.Milli aýdym-saz türkmen halkynyň gündelik durmuşyndan aýrylmaz.
Aýdym-saz toý dabaralarynyň, baýramçylyklaryň we medeni çäreleriň esasy bezegidir. Bagşynyň sesi we dutaryň mukamy, ähli şatlygyň we agzybirligiň simwolik başlangyjy bolup durýar.Türkmen aýdymlary duýgularyň ähli spektrini öz içine alýar: söýgi, watana bolan söýgi, gaýgy, begenç, pelsepewi oýlanmalar. Olar, adamyň iň çuňňur pikirlerini we duýgularyny beýan etmek üçin peýdalanylýar.Türkmen bagşyçylyk sungaty 2015-nji ýylda ÝUNESKO-nyň Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizilip, onuň global derejedäki gymmaty tassyklandy.Häzirki wagtda milli aýdym-saz sungaty häzirki zaman tendensiýalary bilen garyşyp, täze ösüş tapgyryny başdan geçirýär.
Ýaş bagşylar we aýdymçylar adaty milli sazlary (folky) döwrebap orkestr ýa-da pop/rok elementleri bilen birleşdirip, täze, gyzykly fýužen (fusion) žanrlaryny döredýärler. Bu, milli mukamyň ähmiýetini saklap, ony ýaş nesle has ýakynlaşdyrýar.Türkmenistanyň döwlet derejesinde aýdym-saz we bagşyçylyk sungatyny öwredýän mekdepler we ýokary okuw jaýlary bar. Bu, sungatyň hilini we dowamlylygyny üpjün edýär.
Milli aýdym-saz we bagşyçylyk sungaty – bu diňe bir estetik lezzet däl, eýsem, milletiň taryhy ýady, kalbynyň sesi we ruhy güýjüdir. Bagşynyň aýdymy we dutaryň mukamy, türkmen halkynyň hiç haçan sönmejek söýgüsini, ýaşaýyş filosofiýasyny we umydyny özünde jemleýän bahasyna ýetip bolmajak ruhy baýlykdyr.
Nasyrow Abdyselim
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 116-njy toparynyň talyby
