RU
Beýik Ýüpek ýoly Hytaýy Alynky Aziýa we Ýewropa bilen baglanyşdyrýan söwda
kerwen ýolunyň adydyr. Bu söwda ýolunyň başlanmagy Hytaý täjiri, syýahatçysy
we köşk goraýjy ofiseri Çžan Szýanyň ady bilen baglanyşyklydyr. Ol b. e. öňki II
asyrda Merkezi Aziýa ýurtlaryna syýahat edipdir.
Ýüpek ýoly Hytaýyň Han imperiýasynyň paýtagty Loýan şäherinden
başlanypdyr. Hytaý täjirleriniň esasy harytlary ýüpek bolupdyr. Şol döwürde bu
täsin matanyň taýýarlanyş syrlary başga ýurtlara mälim däldi. Beýik Ýüpek ýoly
diýilmeginiň esasy sebäbi hem şonuň üçindir. Hytaýyň harytlary diňe ýüpek
matadan durman, eýsem çaý, farfor, lak, kagyz önümleri hem getirilipdir. Bu ýol
ýurtlaryň we halklaryň ajaýyp medeniýetini (siwilizasiýasyny) baýlaşdyrmaga
ýardam edipdir. Ýüpek ýolundan diňe söwdagär täjirler däl, eýsem syýahatçylar,
ilçiler, zyýaratçylar dürli ýurtlara ugur alypdyrlar. Öz gezeginde Merkezi Aziýa
söwdagärleri hem Hytaýa dürli reňkli çüýşe gaplaryny, gymmatbahaly daşlary,
bezeg şaý-seplerini, haly-palas, ýyndam atlary, ýorunja tohumyny, pagta çigidini,
kişmiş we beýleki önümleri ugradypdyrlar.
Kerwenler Loýandan ugrap Dunhuana gelenlerinde, ýol ikä aýrylýar.
Günortadaky ýol Hotan, Ýarkent, Balh şäherleriniň üsti bilen Kaşgara, soňra
Samarkanda, Merwe gelipdir. Kerwenler ýük ýazdyryp, dynç alar ýaly belli bir
aralykda kerwensaraýlar bolupdyr. Kerwen ýollary Merwden Günbatara Nişapuryň
üsti bilen Siriýa aralaşypdyrlar. Musulman dünýäsiniň iň uly şäherleriniň biri
Bagdada barypdyr.
Merkezi Aziýanyň bazarly uly şäherleri Horezmde, Samarkantda, Buharada,
Amulda, Merwde bolupdyr. Harytlary gämilere ýükläp, Müsüre, Wizantiýa, Italiýa
we Ortaýer deňzi ýurtlaryna ýetiripdirler. Beýik Ýüpek ýolunyň köp şahalary
bolupdyr. Şolaryň üsti bilen Hytaýyň, Hindistanyň we Merkezi Aziýanyň harytlary
Kiýew, Nowgorod, Moskwa ýaly gadymy rus şäherlerine hem ýetipdir. Beýik
Ýüpek ýolunda agalygy elde saklamak üçin Parfiýa döwleti bilen Rim
imperiýasynyň arasynda ýiti göreşler bolupdyr. V – VI asyrlarda bu söwda ýolunda
Sasanylar, VII asyrdan başlap Arap halyflygynyň agalygy höküm sürüpdir. XI –
XII asyrlarda Beýik ýüpek ýoly Seljuklar we Horezmşalar döwletiniň elinde
bolupdyr. XIII asyryň başynda mongollaryň basybalyjylykly ýörişleri netijesinde
Beýik ýüpek ýolunyň ugrundaky ýurtlaryň we şäherleriň köpüsi weýran bolýar.
Söwda kerwenleriniň gelmesi uzak ýyllar kesilipdir.
Döwletmyrat Tejenow,
Türkmen döwlet ykdysadyýet we
dolandyryş intitutynyň 2-nji ýyl talyby.
