Wagt we ösüş

Wagtyň geçmegi bilen ýurdumyzda edara , kärhanalaryň sanlaşmasy we ösmesi öz üstüne örän köp wezipeleri we borçlary alýar. Ähli zatlaryň komputerleşmesi, şol sanda elektron resminama ulgamy bilen baglanşykly üstünlikleriň ýola goýulmagy bu günki gün ýurdumyzda ösüşleriň yzygiderli ýola goýlandygyny hem-de häzirki zaman ösen tehnologiýalar zamanynda gelejegiň ösüşlerinde bir basgançak ýokary galmaga mümkinçilikleriň bardygyny subut edýär. Häzirki gün biziň ýurdumyzda Gahryman Arkadagymyzyň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň tagallalary bilen ösen tehnologiýalar, internet ulgamyndaky täzelikler, dünýäniň öňe gidip barýan ugurlary tehnologiýalar zamany häzirki zaman dünýämizde dünýäniň çar künjegi bilen bir – biregi sähelçe wagt ülşüniň içinde çatyp, bir- birek bilen sähelçe wagtyň dowamynda gürleşmäge mümkinçilik döredip, sähelçe wagtyň içinde bolsa, amallary durmuşa geçirmäge mümkinçilik döredýär. Tehnologiýa usullary, amallar we ş.m. maşynlarda, kompýuterlerde, dürli enjamlarda ýa-da zawodlarda ýaşamak bilen birlikde maglumat bolup biler. Adam şuňa meňzeş zatlary jikme-jik bilmezden işledip biler. Tehnologiýa hem internet aýrylmaz baglanşyklydyr.Ulgamyny dolandyryp bilmeýändigi, eýesinden başga hiç kimi dolandyrmaýanlygy bilen tapawutlanýandyr. Munuň özi häzirki zaman tehnologiýalar aýratynlygyny işläp düzýär. Komputerleriň kömegi bilen hat-da öýmüzdäki bolup geçýän hereketleridir, ol ýerdäki sanlaşdyrylan enjamlaryň işleýiş tertipleri we hat-da “akylly öýlerde” ýerleşdirlen eýesini tanama usullary- da eýýäm komputerleşdirlen eýýämiň haýsy derejelere barandygyny açykdan aýdyň subut edýär. Komputeri, hem- de islendik monitory, ekrany çakdanaşa ulanmak adam bedenine oňaýsyz täsizirini ýetiribiler. Elbetde, komputeriň biziň durmuşymyza ornaşmagy bilen büs- bütün durmuşdaky köp zatlaryň özgermegi bolup geçdi. Tehnologiýa, tebigy baýlyklary adamlar tarapyndan ýönekeý gural hökmünde ulanmak bilen başlandy. Sanly ulgamyny dolandyrmak üçin niýetlenen programma üpjünçiligi ulanyjynyň mobil telefonynda bolmadyk ýagdaýynda, ulgam hiç bir işi ýerine ýetirmeýändigini duýdurýar. Sanly ulag meselesi durmuşdaky zerurlygy döretmäge hem- de ol zerurlygy ykjamlaşdyrmaga ýol açyp başlady,ýola goýmaga iş bilen üpjün etmäge çagyrdy. Akylly ulag goýulýan ýer atly informasiýon tehnologiýa ulag goýmak üçin ýerleriň salgysyny kesgitleýär.Bu bolsa ilkinji bilen ulag goýmaga ýeri kesgitleýär we ulag goýmaga ýeriň gytçylygyny üpjün edýär. Komputerler biziň durmuşymyzda aýratyn ähmiýete eýedir we bu günki gün ýurdumyzyň ösüşlerinde komputerleşdirlen edara- kärhanalaryň ýokary göterilmeginde edilýän işler görülip- eşidilmedik derejede ösýändir. Hat- da talyp ýaşlarymyzyň halkara derejelerde olimpiýadalara gatnaşyp, komputer ulgamynyň täze basgançaklarynda ýer almasyny bu biziň üstünliklerimize goşulýan goşant hökmünde bilýäris. Onlaýyn bilim- internet, gowy material, kontent, gowy mugallym. Ýöne öňki görnüşde oflaýynokuw, bu ikisini sazlaşdyrmak üçin mekdepler boýunça uly işler alynyp barylýar. Sanly mümkinçilikleri bolan bilim ojaklarynda sanly maslahatlaryň, sanly onlaýn konferensiýalaryň geçirilmegi öz zehinlerini synamak üçin ýokary jaýlaryna giren talyp ýaşlaryň sanly ulgamyň çözgütlerinde tejribe toplamalary bolsa, ýurdumyzda zehinli ýaşlaryň dünýä halakara sanly torunda üstünlik gazanmaklary bolsa, bu günki gün ýokary hilli bilim almak ugrunda sanly tehnologiýalaryň goşandyny ýene bir gezek subut edýär. Bilim ulgamynda bolsa, esasy sanlaşdyrma usullary bolsa, ýoakry derejede edilýän işlere mysal bolup biler. Her bir ulgamda komputerleşdirme usullarynyň ýola goýulmagy bilen ýurdumyzda ýokary derejede ýola goýulýan ösüşleriň wagt bilen birlikde çalt ösmegine doly mmükinçilikler bar. Bilim ulgamlarynda okuw meýilnamasyna ykdysadyýetiň esaslary, informatika, taslamalaşdyrma, maglumat-kommunikasiýa, innowasiýa tehnologiýalary, modelleşdirme, grafika boýunça dersler girizilýär. Bu bolsa, gelejekki nesil üçin uly goldanmadyr. Tehnologiýa harytlary bilen usullar, amallar maksatlary, tehnikalary durmuşa berk ornaşandyr.Häzirki zaman adamzat jemgyýetiniň ösüşlerinde ynsanlaryň işewürligi artyp, bir wagt ülşünde hem parahat oturyp bilmezlik ýaly işler, wagt gyssaglylygy döredi.Komputerler biziň durmuşymyzy aýdyňlatmakda we dünýäniň çar künji bilen bilelikde işlemekde dünýäniň çar künjüne ýol açýan çyzgydyr we tehnologiýalar zamanynda bu mümkinçilikleriň döredilmesi häzirki zaman adaty ýagdýalaryň birine öwrüldi we sowatlylyga goýulýan belent sarpanyň nyşanydyr. Komputer tehnologiýalarynyň esasy ulanyjylary çatýan we işi ýöredýän ýerleriniň biri hem eneleik platasydyr.Komputerde başga ulanyjylar hem esasy funksiýany ýerine ýetirýär,șolaryň arasyndaky maglumat çalșygyny üpjün edýär. Kompýuterdäki ulanyjyny hyzmatlar, öý we beýleki ýerler komputerleriň kömegi bilen düýübnden başga bir görnüşli işe geçip gitdi. Kompýuter üçin islendik häziki döwürde komputerler arkaly amala aşyrylmagy ösen tehnologiýalar zamanynyň hem düzmekliginiň tehnologiýalaryndan okatmak ýa- da derejesinde bolmaly noutbukda ýa-da planşetde işlenilende aralyk tirsekden başam barmagyň uzynlygyna deň bolup biler we kompýuter programmalaryny, suratlary we bașga maglumatlary ýazmak üçin ulanyp bolýar. Maglumatyň uly göwrümini saklamaga mümkinçilik ulanmak bilen durmuşyňyzy ýeilleşdirmek, meseleleriň oňyn çözülmegi, häzirki zaman tehnologiýalar zamanynda görülip- eşidilmedik üstünliklere ýetilmegi bolsa, bu günki gün tehnologiýanyň we sanlaşmanyň üstünlikleri bolup biler.  Kompýuterler üçin niýetlenen ýokary okuw mekdepleriň okuw meýilnamalarynyň sintez ulgamyň geçirmek üçin komputer ualnyjynyň hem saglygyny saklamaga mümkinçilik berjek çäreleriň esasy özeni suratlandyrmak kompýuteriň ișiniň netijesini tekst, san ýa – da grafiki monitorlarda șöhlelenmäniň ýoklugy sebäpli, ol adam saglygyna howpsuz hasaplanylýar. Komputeri ulanmak hem-de soňrasynda onuň öçürilende hem zyýansyzlandyrylmagy elbetde şahsy komputerleriň adam durmuşyndaky işini hem kesgitleýändir. Häzirki wagtda dașyndan birikdirilýän zaman tehnologiýalar uly toplumyndan ugurdaş edaralaryň mundan beýläk- de ösdürilmegine, çagalaryň irki döwürden beden, paýhas we ruhy- ahlak taýdan sazlaşykly ösdürilmegine gönükdirilendir. Ýurdumyzda sanly olimpiýadalaryň geçirilmegi türkmen ýaşlarynyň dünýä halkara sanly torunda tehnologiýalar biziň günümiziň ýokary derejedäki sowatlylygynyň aýdyň subutnamasy hökmünde bize ýolgörkeziji bolup hyzmat edýär. Işe ýa okuwa gyssanmaç gidip, çyralar ýakylgy ýa howa sowadyjy işledilgi galypdyr. Ugur boýunça birleşdiriji ulgamyň üstünlikleri ýeterlik iş sebäpli komputer geçirijilieriniň üsti bilen internet we berlenleri saklamak üçin hușunyň möçberi hyzmat edýär. Kompýuterlerde maglumatlar öýjüklerde obýektlere öwüşgün bereniňde berlende, olaryň ses öwüşgünlerini we hereket tizligini sazlap bolýar. Elbetde şahsy komputerleriň bolmagy bilen işleri görkeziji bolsa, işimizi ýola goýmakda ýeňilleşýän görkezijiniň ýokary jaýlaryna giren talyp ýaşlaryň sanly ulgamyň tehnologiýalarynyň programma üpjünçiligi kafedrasyna  hasaplaýyş torlarynyň programma üpjünçiligi, programma inženerligi, kompýuter ulgamynyň programma üpjünçiligi hünärler degişli bolup durýar,elbetde maglumatyň gerekli baza atylmagy, komputerde howpsyzlygy gazanmak häzirki zaman çemeleşmeleriniň häzirki amallaryň netijeliligini düzmek her bir komputer öwrenijisi komputerlerimiziň bu üstünlikler häzirki zaman tehnologiýalar birligini düzmek bilen bilrikde maglumat tehnologiýalarynyň bilimiň biziň durmuşymyza aýratyn kök salandygyny okuw meýilnamasyna ykdysadyýetiň esaslary, informatika, sanly ulgamyň çözgütlerinde tejribe toplamalary bolsa, ýurdumyzda zehinli ýaşlaryň her ýyl täze tapgyrynyň gelýändigini alamatlandyrýar. Häzirki zaman tehnologiýalar äleminde täzelikleriň bolmagy bolsa, ykdysady ugurlarda hem-de beýleki ugurlarda mümkinçilikleri açýar. Türkmenistan diýarymyzda hem sanly ulgam babatynda birnäçe işler alnyp barylýar. Dersleriň sanawy durnukly bolan orta mekdepler bilen deňeşdirilende ýokary okuw mekdeplerde bilimleriň täze ugurlar bilen bilelikde täze ýörite dersler hem peýda bolýar. Kompýuterleriň programma üpjünçiliginiň ýola goýulmagy esasynda edilen işlere sarpa goýmak, häzirki zaman ösen tehnologiýalar ulgamy bilen gyzyklanýan islendik adama täze bir älemi açmaga kömek berdi. Munuň özi ýurdumyzda sanly ulgamyň mmükinçilikleriniň has artýandygyny alamatlandyrýar. Hil taýdan ösüşiň daş- töwerekdäki mümkinçiliklere, halkyň ykdysady ýagdaýyny gowulandyrmaga täsirini ýetirýän bolsa, diýmek sanly ulgamyň mümkinçiliklerinden peýdalanmak hiç bir babatda öz täsiirni gaçyrmajak.Sanlara seredileninde, sanly ykdysadyýetiň esasy ugurlary bolup durýan hyzmatdaşlyk , şeýle- de döwletara gatnaşyklaryň esasy özenini öz içine alýan ykdysady hem- de medeni, syýasy hem- de beýleki ulgamlaryň ähliumumy bir sistema geçmesi sanly ykdysadyýetiň bu günki gün biziň durmuşymyzyň esasy orny tutýandygynyň alamaty hökmünde döredilmeginde hem munuň örän uly täsiriniň bardygyny bilmek bolýar. Amarikada bu ýyllarda 118 aýyň içinde ösüş aýratynlygyny kesgitleýän görkezijiniň üpjünçiligi sany öz içine alanynda 2000- njy ýylda şertnamalaýyn usullary göz öňüne sanly ykdysadyýeti ösen bolsa, sanlaşdyrmagyň mümkinçilikleri artan bolsa, edil şonuň ýaly- da ol ýerde işsizligiň artmagy hem bu iki kesgitleýjiniň bir- birine gapma- garşylykly hallaryny öz içinde jemleýän güýjiň bardygyny subut edýän hadysany ýüze çykardy. Dünäýniň çar künjinde sanly tehnologiýalaryň ösen iş resminamalarynyň sanly ulgama geçirilmegi bilen subut edildi.Bu gün dünýäniň islendik nokadyndan internet ulgamy arkaly sargytlary ýerine ýetirip, ulag üpjünçiliginiň üsti bilen getirmäge mümkinçilik bar. Ýagny islendik müşderi, islendik mümkinçilik tapýarys. Okuwyň iki görnüş bilen ýola goýulmagy bolsa, bu ugur boýunça işleriň täzeçillige ýüzlenýändigini alamatlandyrýar. Müşderiniň hasabyna we sanly salgylanma görä onuň psihiki durumynyň ýüze çykan pursatynda önümiň islege gabat gelmesini gazanmagyň usullary. Ony kanagatlandyrmak üçin marketingiň iş iki ýylyň içinde bolsa bazar ykdysadyýetiniň ýetilmejek derejelerini, sepgitlerini ýeten bu usul, gelejegiň gymmatyny ýitirmejek ynamyny gazanýar. Informasiýon tehnologiýalaryň durmuşymyza ornaşmagy bilenIslegi hem orta çykardy.Indiwidual sapaklary sorap başlamaklary bolsa bu ugra uly hünärmenleriň gelmelidigine ýol açdy.Salgylar bolsa – baza resurslaryny düşündirmek, ýola goýmak, durmuşa ornaşdyrmak işleri ýöremäge başlady. Onlaýyn okuwlary başlangyç we orta okuw bilimleri işlese, esasy gerek zat bolsa, internetiň adam orta we başlangyç mekdeplerde okuw boýunça işlämega başlady we ulanmaga başlady internet toruny. Her bir adamyň sowatly bolmagy, ýurt, watan bähbitli işlerde döredilýän mümkinçiliklerden peýdalanmasyny saglamagy bolsa bu günki gün ýaşaýyşy öňküsinden hem gowulandyrmak hem- de halkyň ösen islegini kanagatlandyrmak bilen birlikde, birnäçe işler alnyp barylýar. Dünýä tejribesinde ýüze çykan tehnologiýalar zamanynyň netijesi bu günki gün adamzady ösüşlere äkitse-de birnäçe wagtyň dowamynda tehnologiýalaryň gapdaly bilen goraýjynyň ýüze çykmagy hem şert bolmaga başlady. Kompýuterleriň biziň durmuşymyz bilen gönüden – göni bagly bolmasy bu günki gün adamzadyň durmuşyny düýbünden özgertdi. Häzirki zaman kompýuterleşdirilen üstünlikler bilen ösen tehnologiýalar zamanasynda emele gelen kompýuter giňişligindäki işjeňligiň hem gadyry artdy. Akylly ulaglar ýol bilen gidip barýarkalar kanagatlandyrmak usullary bu günki gün esasy ugurlary kesgitleýär.Sanly tehnologiýa karz meselesinde üstünlikli işlemeleri ýola goýýar. Ykdysady ösüşiň esasy guraly hökmünde bütündünýä banky sanly ulgama hemişe-Tehnologiýanyň üsti bilen dolanyşygy ýola goýmak we pes ösýän ýerlerde ykdysadyýetiň sanly ugry boýunça ösüşleri güýçlendirilmelidigi barada mümkinçilikleri giňeltmek üçin täze açyşlara ýol görkezýär. Häzirki döwürde kitaphanalardaky kitabyň elektron görnüşe geçmegi hem kitap okamagy aňsatlaşdyrýar. Bu bolsa, sanly ulgamyň döredýän mümkinçiliklerinden gelip çykýar. Sanly ulgam arkaly döredilýän mümkinçiliklerde kitap okamak isleýän adamyň wagt sarp etmegi hökman däl. Saýlan kitaplaryňy elektron görnüşde okamagyň dünýäde ýoň bolşy ýaly, kitaphanalarymyzyň welaýatara gatnaşygynda hem elektron görnüşe geçmegi raýatlaryň işini ýeňilleşdirýär. Kitap ruhy baýlygyň gözbaşy, kämilligiň açary hasaplanylýar. Ýurdumyzda çuň many-mazmun dürlerini sahypalarynda saklaýan kitaplary özünde jemleýän kitaphanalaryň işini döwrebaplaşdyrmak, elektron kitaphanalaryň täze binalarynyň gurulmagy, öňden bar bolanlarynyň durkunyň täzelenmegi, olaryň ählisiniň hem iň kämil tehnologiýalar, dürli mowzukdaky kitaplar bilen üpjün edilmegi bu ugurdaky işleriň netijeliligini has-da ýokarlandyrdy.Munuň özi halkara derejesinde geçirilýän ýaryşlardan hem-de tehnologiýalar bilen baglanşykly edilýän işleriň getrýän üstünlikleri bilen gönüden – göni baglanşyklydyr. Şeýle mmükinçilikleri döredip berýän Gahryman Arkadagymyzyň hem- de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň janlary sag, başlary dik, alyp barýan işleri hemişe rowaçlyklardan – rowaçlyklara beslensin!

Mahym Musaýewa
Serdar Orazdurdyýew

Türkmengaz Döwlet konserniniň Mary nebit – gaz orta hünär mekdebiniň mugallymlary