RU
Düýşler: Adamlar gören düýşleriniň \text{90%}-sini oýanan badyna ýatdan çykarýarlar. Düýşler, beýniniň ukuda wagtynda hem işjeňligini dowam etdirýändigini görkezýär.Islendik adam düýş görýär, ýöne olaryň 90%-ini ýatdan çykarmak hadysasy beýniniň örän täsin funksiýalary bilen baglanyşyklydyr.Düýşleriň ýatdan çykarylmagynyň sebäpleri henizem doly anyklanylmadyk bolsa-da, esasy çaklamalar we ylmy barlaglar şulara ünsi çekýär:
Düýşleriň köpüsi REM (Rapid Eye Movement) ady bilen tanalýan uky tapgyrynda bolup geçýär. Barlaglar, REM ukusynda norepinefrin atly nerw mediatorlarynyň (neýrotransmitterleriň) derejesiniň pesdigini görkezýär. Norepinefrin, ýatda saklamak we ünsi jemlemek üçin möhüm. Onuň derejesiniň pes bolmagy, düýş wakalarynyň ýatkeşlige doly geçmezligine sebäp bolup biler.Käbir barlaglar asetilholiniň (ýada täsir edýän başga bir nerw mediator) derejesiniň üýtgemeginiň hem düýşleri ýatda saklamak ýa-da ýatdan çykarmak bilen baglanyşyklydygyny çaklaýar.
Düýşler bolup geçýän REM ukusy döwründe, beýniniň gysga möhletli ýatkeşligi uzak möhletli ýatkeşlige geçirmek üçin jogapkär bolan esasy zolagy bolan gippokampus doly işjeň däldir.Bu, düýşleriň wajyp bolmadyk gysga möhletli maglumat hökmünde kabul edilip, uzak möhletli ýatkeşlige ýazylmaga wagty ýa-da ukyby bolmazlygy aňladýar. Oýanan badyna-da, eger derrew üns bermeseň, olary gysga wagtda ýitirýärsiň.”Unutmak” Funksiýasy: Käbir barlagçylar, REM ukusynyň beýniniň ýatkeşlikdäki artykmaç maglumatlary aktiw ýagdaýda ýatdan çykarmagyna kömek edýän funksiýasy bolup biljekdigini çaklaýarlar. Bu, beýnini indiki gün üçin taýýarlamak üçin zerur bolup biler.
Düýşleri iň gowy ýatda saklamak, olaryň bolup geçýän REM ukusy döwründe ýa-da şondan göni soň oýanan ýagdaýyňyzda mümkindir. Eger düýş gören tapgyryňyzdan soň, gaýtadan çuňňur uka (NREM) geçip, ondan soň oýansaňyz, ýatdan çykarmak ähtimallygyňyz ep-esli ýokarlanýar.Eger oýanan badyňa düýşüňize üns bermeseňiz we dessine başga zatlara ünsüňizi gönükdirseňiz, düýş ýatkeşligi gaty çalt ýitýär.
Düýşler, beýniniň ukuda wagtynda hem gaty işjeňdiginiň iň gowy subutnamasydyr.
REM Ukusy: Bu tapgyr “paradoksal uky” diýlip hem atlandyrylýar, sebäbi beýni tolkunlary oýalyk wagtyndakylara gaty meňzeýär.
Beýni Akymy: Beýnide gan akymy, oýalyk wagtyndan hem has ýokary bolup biler, esasanam duýgy we hereket bilen baglanyşykly ýerlerde.
Duýgy we Emosiýa: Beýniniň duýgy merkezleri (mysal üçin, amigdala) REM ukusynda ýokary işjeňlik görkezýär, şonuň üçin düýşler köplenç güýçli duýgular (howsala, şatlyk) bilen doldurylýar.
Netije:
Adamlar düýşleriniň köpüsini, esasan, REM ukusy döwründe ýatkeşlik prosesine kömek edýän zerur himiki maddalaryň derejesiniň pes bolmagy we ýatkeşlik merkeziniň doly işjeň däldigi sebäpli ýatdan çykarýarlar. Bu, beýniniň her gün täze maglumatlary kabul etmek üçin “boşatmak” mehanizmi hökmünde hem seredilip bilner.
Joraýewa Gözel
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby
