RU
Wulkan atylmasy (ýa-da wulkanizm) Ýeriň içki gatlaklaryndaky ýokary basyşly gyzgyn magmanyň (erän daş) Ýer gabygynyň üsti bilen daşyna çykmagy netijesinde döreýär.
1. Magmanyň Döreýşi (Erän Daş)
Wulkan atylmasy, köplenç, litosfera plitalarynyň araçäklerinde (subduksiýa zolaklary, plitalaryň biri-birinden uzaklaşýan ýerleri) ýa-da gabygyň inçe ýerlerinde (hotspots) emele gelýär.Agry okean plitasy kontinental plitanyň aşagyna siňende (subduksiýa), aşak düşýän gabyk bilen suw mantianyň içindäki daşyň eremek temperaturasyny peseldýär. Bu ereme, magmanyň emele gelmegine sebäp bolýar.
Plitalaryň Aralygynda (Orta Okean Gerşinde): Plitalar biri-birinden uzaklaşýan ýerlerde (meselem, Atlantik okeanynyň ortasyndaky gerşinde) mantianyň aşaky materialy ýokary galýar. Basyş peselýänligi sebäpli, bu daş eräp magmany emele getirýär.
2. Magma Kamerasynyň Emele Gelmegi
Emele gelen magma töweregindäki gaty daşdan has ýeňil bolandygy üçin ýokary galyp başlaýar.
Bu magma Ýer gabygynyň aşagynda uly boşluklarda toplanýar. Bu ýere magma kamerasy diýilýär.
3. Basyşyň Ýokarlanmagy
Atylma bolmazdan öň, magma kamerasynyň içinde uly basyş toplanýar:
Magma ýokary galanda, ondan gazlar (esasan suw bugy, uglekisly gaz we kükürt gazy) bölünip aýrylýar. Bu gazlar kamerasynyň üstki böleginde toplanýar we basyşy aşa ýokary galdyrýar.
Täze Magmanyň Gelmegi: Eger aşakdan täze magma kamerasa gelip goşulsa, onda bar bolan magmanyň üstüne goşmaça basyş döreýär.
4. Atylmagyň Başlanmagy
Magmanyň we gazlaryň basyşy, onuň üstündäki gabygyň (dag jynslarynyň) berkliginden has ýokary galanda, gabyk ýarylýar.
Magma ýarylgyň (wulkanik kanal) üsti bilen aşa güýç bilen ýokary gaýdyp, ýeriň üstüne çykýar.Magma ýeriň üstüne çykandan soň lawa diýilýär. Lawa ýagdaýyna we gaz düzümine görä ýuwaş akyp bilýär ýa-da güýçli partlama bilen asmana atylyp bilýär.Güýçli partlama bolan ýagdaýynda, magma we daş bölekleri howa goýberilip, wulkanik kül we piroklastiki materiallar emele gelýär.Wulkan atylmasy, esasan, gazlaryň basyşy (gazlaryň goýberilmegi) we magmanyň ýokary galmak ukyby sebäpli bolup geçýän hadysadyr.
Aşyrgeldiýew Toýlymuhammet
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
