RU
Tamarinler, hakykatdanam, Günorta Amerikanyň tokaýlarynyň iň täsin we söýgüli maýmynlaryndan biridir. Olar diňe bir uly murtlary bilen däl, eýsem, örän çylşyrymly sosial durmuşy we ýaşaýyş aýratynlyklary bilen hem tapawutlanýarlar.Tamarinleriň daşky görnüşi, görnüşlerine baglylykda örän dürli bolup bilýär.Käbir görnüşleri (mysal üçin, Imperator Tamarin) uzyn, gür, ak ýa-da gara murtlary bilen meşhurdyr, beýlekilerde bolsa, boýun we kellesini gurşap alýan “ýal” (mysal üçin, Altyn-ýeňli Tamarin) bolýar.
Olaryň reňkleri gyzyl, gara, ak, altyn we çal reňkleri öz içine alyp, käbir görnüşler örän ýalpyldawuk we reňkli bolýar. Beýleki köp maýmynlardan tapawutlylykda, olaryň uly barmaklaryndan başga, ähli barmaklarynda dyrnak görnüşli pençeler (claw-like nails) bar. Bu olara agaçlaryň şahalaryna dyrmyşmaga we ýapyşmaga kömek edýär.
Tamarinler esasan omnivores (ähli zady iýijiler) hasaplanýar:Iýmitiniň esasy bölegini düzýär.Käbir görnüşler protein üçin dürli mör-möjekleri, hatda kiçijik oňurgaly haýwanlary hem awlaýarlar. Iň kiçi marmosetler ýaly, tamarinleriň käbir görnüşleri agaçlaryň şiresini (gum, rezina) hem iýýärler.Tamarinler örän sosial we kooperatiw jandarlardyr:Olar esasan 2-den 15-e çenli agzasy bolan maşgala toparlarynda ýaşaýarlar. Toparda, adatça, diňe bir ýa-da iki sany urkaçy
Köp görnüşler monogam (bir jübütlik) ýa-da poliandrik (bir urkaçy, birnäçe erkek maýmyn) bolýar. Tamarinler köplenç ekiz (twins) dogurýarlar, käwagt bolsa üçüzler hem bolýar. Çagalar ene maýmynyň agramynyň 25\% – 30\% aralygynda bolup biler, şonuň üçin ene maýmyn uly kynçylyk çekýär. Tamarin toparlarynda çagalara seretmek umumy jogapkärçilik hasaplanýar. Erkek maýmynlar we toparyň beýleki agzalary (uly doganlar) çagalary göterýärler, iýmit getirýärler we enesini dynç almaga mümkinçilik berýärler. Bu, primatlar dünýäsinde örän seýrek duş gelýän häsiýetdir.Tamarinleriň köp görnüşi howp astynda.Braziliýanyň Atlantik tokaýynda ýaşaýan Altyn-ýeňli Tamarin ýaly görnüşleriň habitatlarynyň 90\% -dan gowragy ýok edildi.Uly murtlary we täsin görnüşleri sebäpli, olar bikanun haýwan söwdasy üçin niýetlenýärler.Şol sebäpli, köp tamarin görnüşleri (mysal üçin, Altyn-ýeňli Tamarin) Hökümet we gorag guramalary tarapyndan işjeň goralýar.
Tamarinler diňe bir “gülkünç görünýän” maýmynlar däl, eýsem, tebigatyň iň gowy bilelikdäki ýaşaýyş we köpelmek strategiýalaryny görkezýän, örän çylşyrymly we sosial jandarlardyr.
Ylmy ady Saguinus we Leontopithecus (iki esasy urug)
Göwrümi Uly däl, adatça 20 – 30 sm (guýruksyz).
Agramy Takmynan 220 – 900 gram (görnüşine bagly).
Aýratyn görnüşleri Altyn-ýeňli Tamarin (Leontopithecus rosalia), Müsürli Tamarin (Saguinus oedipus), Imperator Tamarin (Saguinus imperator).
Ýaşaýyş ýeri Günorta Amerika, esasan Amazon we Atlantik tokaýlary (Braziliýa, Kolumbiýa, Peru, Boliwiýa, Ekwador we beýlekiler).Tamarin
Günorta Amerikada, Braziliýanyň, Perunyň we Boliwiýanyň sebitlerinde ýaşaýar.
Uly göwrümli murtlary bolan, gülkünç görünýän maýmyn.
Gäwirowa Nursoltan
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
