RU
Gije asmana seredeniňizde, diňe ýyldyzlary we planetalary däl, eýsem, ägirt uly Älemiň iň kiçijik bölejikleriniň Ýere ýagýandygyny göz öňüne getiriň. Bu, hakykatdanam bolup geçýän täsin hadysadyr: her gün Ýeriň atmosferasyna müňlerçe tonna kosmos materialy, ýagny mikrometeoritler ýa-da has ýönekeý dilde aýdanyňda kosmos tozgasy düşýär.
1. Kosmos Tozgalary Nireden Gelýär?
Bu kiçijik bölejikler Gün sistemasynyň döremeginden galan iň gadymy materiallardyr. Olaryň esasy çeşmeleri aşakdakylardyr. Günä ýakynlaşanlarynda eräp başlaýan bu buzly jisimler, öz yzlaryndan galyndy we inçejik tozgajyklary galdyrýarlar. Alymlaryň çaklamagyna görä, Ýere düşýän kosmos tozgasynyň {80\%}-i kometalardan gelýär.Asteroidler guşaklygynda biri-birine urulýan gaty daş böleklerinden döreýän inçejik galyndylar.
- Her Gün Ýere Näçe Material Düşýär?
Bu gaty täsirli san! Ýere düşýän materialyň jemi mukdaryny takyk kesgitlemek kyn bolsa-da, halkara ylmy barlaglaryň netijelerine görä- Her ýyl Ýeriň üstüne takmynan 5,200 tonna (4,700 metrik tonna) mikrometeorit we kosmos tozgasy düşýär.Bu, Ýere düşýän has uly we göze görünýän meteoritleriň (ýyldyz ýagşy) getiren materialynyň mukdaryndan \mathbf{500} esseden gowrak köpdür.Başgaça aýdylanda, bu tozga her gün Ýeriň massasyna birnäçe on tonna agram goşýar.
Mikrometeoritleriň Ýere Düşüşi
Bu kosmos materiallary gaty uly tizlik bilen (käwagt 70 \text{ km/s} çenli) Ýeriň atmosferasyna girýär.Olaryň köpüsi howa bilen sürtülmegi netijesinde gyzýar we meteorlar ýa-da ýyldyz ýagşy diýip atlandyrylýan ýagty şöhläni döredip, doly ýanýar ýa-da ýarym-ýaňan galyndylara öwrülýär. Iň kiçijik bölejikler, diametri bir adam saçynyň galyňlygyndan (takmynan 100 mikrometr) kiçi bolanlary, haýal düşýär we doly ýanmaýar. Olar Ýeriň ýüzüne ýumşak düşýän inçejik tozgajyklar ýaly bolýar.
Kosmos Tozgalary Siziň Öýüňizde
Bu inçejik, kosmosdan gelen bölejikler ähli ýere, şol sanda siziň ýaşaýyş ýeriňize hem ýaýraýar.
Siziň öýüňizdäki tozgalaryň iň kiçijik bölekleri hakykatdan hem Günden we beýleki ýyldyzlardan galan materiallary öz içine alýan bolmagy mümkin. Bu bölejikler, Gün sistemasy heniz döremedik wagtyndan galan maddalary saklaýan iň gadymy jisimler bolup bilerler. Käbir höwesjeň alymlar, hatda öz öýleriniň üçeginiň aşagyndan ýa-da ýagyş suwlaryny ýygnaýan kanallardan güýçli magnitleriň kömegi bilen (mikrometeoritleriň käbir görnüşleri demir saklaýanlygy üçin magnitlenýär) bu kosmos tozgajyklaryny ýygnamagy başarýarlar. Olar mikroskop astynda tegelek we ýalpyldawuk kiçijik şarlar ýaly görünýärler.
Şeýlelikde, siz her gün, bilmezden, Älemiň millionlarça ýyllyk taryhyny öz içine alýan, iň gadymy galyndylaryň ýumşak ýagşy bilen örtülýärsiňiz. Siziň öýüňizdäki tozga diňe bir kir däl, eýsem, Älemiň ýeke-täk we täsin galyndysydyr.Her gün Ýeriň atmosferasyna müňlerçe tonna kosmos materialy, esasan hem meteoritlerden we kometalardan galan inçejik tozgalar düşýär. Siziň öýüňizdäki tozgalaryň iň kiçijik bölekleri hakykatdan hem Günden we beýleki ýyldyzlardan gelen materiallary öz içine alýan bolmagy mümkin.
Azadyýewa Nabat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 123-nji toparynyň talyby
