RU
Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy (ozalky ady Kugitang goraghanasy) 1986-njy ýylda Türkmenistanyň iň gündogar böleginde, Lebap welaýatynda ýerleşýän Köýtendag gerşiniň tebigy toplumlaryny goramak, öwrenmek we dikeltmek maksady bilen döredildi. “Köýtendag” ady pars we türk sözlerinden gelip çykyp, “geçmesi kyn dag” manyny berýär we bu dag ulgamynyň gerişleriniň, çuň jülgeleriniň hem-de gaýalyklarynyň aýratynlygyny doly häsiýetlendirýär.
Bu goraghana diňe bir biodürlüligi bilen däl, eýsem, geologik, paleontologik we gidrologik taýdan hem dünýä ähmiýetli täsinlikleri saklaýar.Goraghananyň çäkleri deňiz derejesinden 900 metrdan başlap, Türkmenistanyň iň beýik nokady bolan Aýrybaba (3139 metr) çür depesine çenli aralygy öz içine alýar.Hojapil obasynyň golaýynda ýerleşýän bu tekizlik, takmynan 145-150 million ýyl mundan ozal ýaşan dürli dinozawrlaryň 2500-den gowrak daşa öwrülen aýak yzlaryny saklaýar. Bu ýer dünýädäki iň uly we gowy saklanan dinozawr yzlarynyň toplumydyr.
Goraghananyň çäginde 300-den gowrak karst gowaklary ýerleşýär. Olaryň iň meşhurlary Garlyk gowaklar ulgamy (Gapgotan, Haşymoýuk, Gülşirin, Aralyk) bolup, olar özüniň gurluşynyň, mineral baýlygynyň (gips, oniks, selenit) we ajaýyp stalaktit/stalagmit şekilleriniň dürlüligi boýunça Ýewraziýada deňi-taýy ýok hasaplanýar. Köýtendagyň gowaklary esasan geotermiki suwlar tarapyndan emele gelenligi bilen tapawutlanýar.
Daraýdere, Hojailgazbaba we Kyrkgyz ýaly çuň jülgeler (kanýonlar), beýikligi 300 metre ýetýän gaýalar bilen gurşalyp, ajaýyp şaglawuklary (mysal üçin, 28 metr beýiklikdäki Umbardere şaglawugy) öz içine alýar.Goraghananyň tabynlygynda aýratyn goralýan tebigy bölekler — dört sany çäkli goraghana (zakaznik) bar:
Hojapil çäkli goraghanasy: Dinozawrlaryň aýak yzlaryny goramak üçin.
Garlyk çäkli goraghanasy: Karst gowaklaryny we olarda ýaşaýan ýöriteleşen faunany goramak üçin.
Hojaburjybelent çäkli goraghanasy: Dag ekosistemasyny we meňzeş haýwanlary goramak üçin.
Hojagarawul çäkli goraghanasy: Arça tokaýlaryny we dag jülgelerini goramak üçin.
Köýtendagyň tebigaty Orta Aziýanyň dag ekosistemalarynyň iň özboluşly we baý toplumyny görkezýär.Bu ýerde damarly ösümlikleriň 1000-den gowrak görnüşi ösýär, şol sanda olaryň 10\%-e golaýy endemik görnüşlerdir.Çuň jülgelerde (Daraýyderede) grek hozy, üzüm, injir, kawkaz dagdany ýaly gymmatly agaçlar ösýär.Arnap tokaýy (Unabi), Gaýnarbaba çeşmesiniň golaýyndaky dermanlyk otlar.Goraghananyň haýwanat dünýäsi 1170 görnüşden ybaratdyr. Bu ýerde Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna giren seýrek haýwanlar goralýar.Süýdemdirijileriñ 40-dan gowrak görnüşi bar.Heptneriň gyrkma şahly tekesi (Markhor): Köýtendagyň iň wajyp goralýan haýwany. Guşlaryň 158 görnüşi hasaba alyndy. Kawkaz ulary, ýalpyldawuk lälegyr, dag guşlary we ýyrtyjy guşlaryň dürli görnüşleri ýaşaýar.
Garlyk gowaklarynda diňe şu ýerde ýaşaýan we gözsüz bolan görogly balygy (Nemacheilus starostini) ýaly endemik haýwanlar gorag astyndadyr.Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy özüniň geologik we biologik aýratynlyklary sebäpli halkara derejede ykrar edilmäge dalaş edýär. Onuň tebigy toplumlary, aýratyn-da gowak ulgamlary we Dinozawrlaryň platosy, ÝUNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň sanawyna girizilmek üçin esasy dalaşgärleriň biridir.Goraghananyň işi diňe tebigaty gorap saklamakdan däl, eýsem bu täsin tebigy ýadygärlikleri geljekki nesillere ýetirmek we ylmy barlaglary ösdürmek üçin hem möhüm orun eýeleýär.
Agahanow Maksat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
