RU
Türkmen halysynyň gölleri diňe bir gözellik däl, eýsem, asyrlaryň dowamynda toplanan filosofiki, taryhy we yrym-ynanç ähmiýetli nyşanlardyr. Halyçylar bu syrly nyşanlary her bir çitimde janlandyryp, ýaşaýşyň we älemiň gurluşyny beýan edipdirler. Halynyň “diline düşünen” adam, bütin bir milletiň ruhy dünýäsini we taryhyny okap bilýär.
Gölleriň esasy wezipesi halynyň üstünde gorag (maskot) döretmek bolupdyr. Halynyň ortasyndaky esasy göl, köplenç, maşgalanyň ýa-da tiräniň ýaşaýyş agajyny ýa-da kosmosyň gurluşyny aňladypdyr.
Sekizburçly (Oktagon) Şekil: Türkmen halylarynda iň köp duş gelýän formadyr. Bu şekil “Älem”, “Asman”, “Gözellik” we “Dolulyk” manylaryny berýär. Sekizburçlyk şeýle-de dört tarapy (Demirgazyk, Günorta, Gündogar, Günbatar) we dört aralyk tarapy (Günorta-Gündogar we ş.m.) öz içine alýan bütin bir dünýäni aňladýar.
Aýlawly, Döwri Çyzyklar: Ýaşaýşyň dowamlylygyny, ebediligi we wagt döwrüni (ýyl pasyllaryny) nygtaýar.
Göz Monjuk Nyşany: Dürli görnüşdäki çylşyrymly çitimler bilen edilen nagyşlar, göz degmeden goramak (gözmonjuk) we betbagtçylygy daşlaşdyrmak üçin ulanylypdyr. Bu, halynyň diňe bir bezeg däl, eýsem, öý-ojagy goraýan mukaddes bir zat bolandygyny görkezýär.
Türkmen halkynyň durmuşy tebigat bilen aýrylmaz baglanyşykly bolany üçin, göllerde tebigat elementleri uly orun eýeleýär. Maşgala we Tiräniň TaryhyHaly gölleri esasan-da taýpa gatnaşyklarynyň we şejere taryhynyň sakasy bolupdyr.Halynyň ortasyndaky uly göl maşgalanyň ýa-da tiräniň esasy nyşanyny görkezýär. Onuň daşyndaky ownuk göller bolsa, goňşy tiralaryň, maşgalanyň beýleki agzalarynyň ýa-da geljekki nesilleriň nyşanlaryny öz içine alyp bilipdir. Şeýlelikde, haly maşgalanyň “nesil daragty” hökmünde hyzmat edipdir. Halynyň gyrasyndaky bölekler (älem) esasy göli daşky täsirlerden goraýan serhet hökmünde kabul edilipdir. Olar, köplenç, ýylanyň ýa-da suw akymynyň şekilini aňladyp, zyýanly güýçleriň geçmeginiň öňüni alypdyr.
Haly dokamaklyk zenanlaryň işi bolandygy sebäpli, göller zenan kalbynyň we arzuwlarynyň beýanydyr.Haly dokalanda, gyzlar we gelinler öz şahsy duýgularyny, umytlaryny, söýgülerini we arzuw eden geljeklerini çitimlere siňdiripdirler.Halynyň nepisligi we reňkleriniň sazlaşygy zenanlaryň duýgurlygyny, ussatlygyny we zähmet söýüjiligini görkezýär.
Netijede, türkmen halysynyň gölleri gadymy türkmen pelsepesiniň maddy görnüşi bolup, “Janly rowaýat” ýaly taryhy gymmatlygy özünde saklaýar. Olar türkmen halkynyň medeni özboluşlylygynyň iň ýokary görkezijisidir
Ödäýewa Dursynjemal
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
