RU
Bathyz döwlet tebigy goraghanasy Türkmenistanyň Mary welaýatynyň günorta-gündogar böleginde, Eýran we Owganystan serhetlerine ýakyn ýerde ýerleşýän, Merkezi Aziýanyň iň özboluşly we biologiki taýdan gymmatly goraghanalarynyň biridir. Ol özüniň üýtgeşik ekoulgamy we seýrek haýwanlary, aýratyn-da, Gulanlaryň (onagr) populýasiýasyny goramak boýunça dünýäde meşhurdyr.
Döredilen ýyly 1941-nji ýyl. Goraghanany döretmegiň esasy maksady Gündogar Aziýanyň iň soňky tebigy ýaşaýyş ýerlerinde saklanyp galan türkmen gulanlarynyň populýasiýasyny gorap saklamak we dikeltmek bolupdyr.
Bathyz goraghanasy Ýewraziýa kontinentinde deňi-taýy bolmadyk tebigy toplumlaryň utgaşmasyny özünde jemleýändigi üçin, 2000-nji ýylda dünýäniň iň möhüm goraghanalarynyň hataryna goşuldy we ÝUNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň sanawyna goşulmak üçin hödürlendi.Goraghananyň düzümine Çemenebit, Gyzyljar we Pulhatyn atly üç sany çäkli goraghana (zakaznik) hem girýär, olar Bathyzyň esasy tebigy baýlyklaryny goramakda möhüm orun eýeleýär.
Bathyz çäge çöllüginiň, dag etekleriniň we tebigy çöketlikleriň utgaşýan ýerinde ýerleşýär.Dag etekleri we sähralar beýikligi 20 metrdan 200 metre çenli ýetýän kiçi baýyrlar we düzlükler.
Pisse tokaýlyklary dünýäde iň uly pisse (saýawan) sawannalarynyň biri hasaplanýar. Pisse agaçlary (pistaçka) bir-birinden açyk aralykda ösýär we daş-töweregiň görnüşi Afrikanyň sawannalaryny ýatladýar. Käbir pisse agaçlarynyň ýaşy 300-500 ýyla ýetýär. Goraghananyň iň pes we iň gyzykly geologiki obýektleriniň biri. Bu 500 metre çuňlukdaky akymsyz çöketlik, gadymy Tetis deňziniň aşagyndaky wulkaniki hereketler netijesinde emele gelendigi çak edilýär. Onuň düýbi ýaz ýagyşlaryndan soň wagtlaýynça köle we soňra uly şorluga öwrülýär.Bathyz, seýrek we gymmatly haýwanlaryň köp sanly populýasiýasyny saklaýan goraghana hökmünde tanalýar.
Goraghananyň esasy gymmatlygy we simwoly. Bathyz – Türkmen gulanlarynyň Merkezi Aziýadaky ýeke-täk tebigy ýaşaýyş ýeridir. Goraghana döredilende gulanlaryň sany 250 töweregi bolan bolsa, häzirki wagtda olaryň sany 1000-1500 başa çenli dikeldildi.Keýik (jeren) Populýasiýasy örän köp bolup, sany 4500–5000 başa ýetýär.Dag goçy (Urial)Owgan goçunyň ýa-da arharyň toparlary (1000 başa golaý) bu ýerde gorag astynda ýaşaýar.Ýyrtyjylar Eýran gaplaňy (Panthera pardus saxicolor), zolakly syrtlan, sary, möjek, tilki we beýlekiler duş gelýär. Guşlaryň 257 görnüşi hasaba alyndy. Olaryň arasynda seýrek we ýitmek howpy abanýan saka (şahin), baba-gajar (sazagyň kercagy), bäşbarmajak gyrgy we beýleki ýyrtyjy guşlar bar.Süýrenijileriñ 39 görnüşi duş gelýär.
Goraghananyň ösümlik dünýäsi örän baý bolup, damarly ösümlikleriň 1050-den gowrak görnüşi hasaba alyndy. Ösümlikleriň 75-den gowragy diňe şu sebit üçin mahsus bolup, olaryň 13 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.Ýaz aýlarynda Bathyz gyrmyzy we sary reňkli läleler (ýolbarsguly) we bägüller bilen gül açyp, özboluşly tebigy owadanlygy bar.
Gulan populýasiýasyny saklamak we dikeltmek boýunça dünýäde iň möhüm merkezdir. Bu ýerden gulanlar başga ýurtlara-da (mysal üçin, Gazagystana) göçürilip, olaryň sanyny dikeltmek işleri alnyp barylýar. Merkezi Aziýanyň uly meýdany eýeleýän pisse tokaýlyklarynyň tebigy ýagdaýda saklanmagyny üpjün edýär.Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna giren haýwanlaryň we ösümlikleriň uly böleginiň ýaşaýyş mekanydyr.
Bathyz türkmen tebigatynyň «ýedi hazynasynyň» biri hökmünde, diňe bir ylmy we goraglylyk ähmiýeti bilen däl, eýsem, özüniň täsin we gaýtalanmajak gözelligi bilen hem uly medeni ähmiýete eýedir.
Turakulow Sultan
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
