RU
Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanasy 1979-njy ýylyň 16-njy awgustynda döredilip, Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň demirgazyk-günbatar çäginde, Üstýurt platosynyň günorta aýaklarynda ýerleşýär. Onuň döredilmeginiň esasy maksady Kaplaňgyr platosynyň çöl we ýarymçöl tebigy toplumyny, aýratyn-da, seýrek duş gelýän toýnakly haýwanlaryň (keýik, Üstýurt dag goçy) we sähra guşlarynyň populýasiýalaryny gorap saklamak we dikeltmek bolup durýar.Döredilen ýyly 1979-njy ýyl.Ýerleşýän ýeri Daşoguz welaýaty, Kaplaňgyr platosy. Gazagystan we Özbegistan bilen serhetleşýär.Goraghananyň häzirki tutýan meýdany 275,735 gektara ýa-da 2822 km² golaýdyr.
Goraghana iki esasy ekosistemany birleşdirýär: daşly we çägeli çölleri öz içine alýan plato (ýassy tekizlik) landşaftlary hem-de kölleri öz içine alýan tebigy toplumlary.
Goraghananyň düzümine iki sany çäkli goraghana hem girýär:
Sarygamyş çäkli goraghanasy (1980-nji ýyl): Kölleriň we kenarýaka ekosistemalaryny, esasan suwda ýüzýän we ýarym-suwda ýaşaýan guşlary goramak üçin döredildi.
Şasenem çäkli goraghanasy (1984-nji ýyl): Daşly çöli we türkmen gulanynyň (ýabany eşek) ýaşaýyş ýerlerini goramak üçin niýetlenendir.
Gaplaňgyr goraghanasy Türkmenistanyň iň uly we dürli-dürli biodürlüligi saklaýan goraghanalarynyň biridir. Ol Turan çöllüginiň günorta we demirgazyk zolaklarynyň çatrygynda ýerleşýändigi üçin, ösümlik we haýwanat dünýäsi köp dürli we endemik görnüşlere baýdyr.
Goraghanada süýdemdirijileriň 26, guşlaryň 147, süýrenijileriň köp görnüşi hasaba alnypdyr.
Toýnaklylar we iň esasy goralýan jandarlar:
Keýik (Jeren): Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksatlaryndan biri bolan jerenleriň populýasiýasy ep-esli artdyryldy.
Üstýurt dag goçy (Argal): Kaplaňgyr belentliginiň we Ak inişiň (Günorta Üstýurt) gaýaly ýerlerinde duş gelýär.
Saýgak (Akbörk): Gyş aýlarynda Garagalpagystandan göçüp gelýän saýgaklaryň uly populýasiýasy üçin möhüm mesgen bolup hyzmat edýär.
Gulan: Türkmen gulanynyň populýasiýasyny goramak we dikeltmek boýunça işler alnyp barylýar.
Ýyrtyjylar: Möjek, sähra pişigi, garagulak (karakal), tilki, şagal we itaýy (barsuk).
Beýleki seýrek jandarlar: Okly kirpi we goralýan süýrenijilerden ýalmanlaryň (10-dan gowrak görnüşi) dürli görnüşleri.
Guşlar
Gaplaňgyr “guşlaryň Eldoradosy” diýlip atlandyrylýar. Goraghanada göçüp gelýän we hemişelik ýaşaýan, suwda ýüzýän we ýyrtyjy guşlaryň köp sanly görnüşi jemlenýär. Göçüp gelýän guşlaryň dynç alyş we gyşlama ýeri bolup, seýrek duş gelýän gyzylymtyl we çypar pelikanlary, gyzyl flamingo we beýleki suw guşlaryny görmek bolýar.Bürgüt, ütelgi, depe syçanjysy, ýylançy gyrgy we göwenek.
Goraghananyň florasynda ýokary derejeli ösümlikleriň 918 görnüşi hasaba alnypdyr. Goraghanada diňe bu sebitde duş gelýän 55-den gowrak endemik görnüş bar. Şol sanda: Hywa tikenli soňkygül, türkmen lalesi, Antoniýanyň gipsofilasy we Karelin çägeli akasiýasy ýaly gymmatly ösümlikler goralýar Çägeli Garagum böleginde ak saksawul, plato ýerlerinde bolsa ýarym gyrymsy agaçlar agdyklyk edýär.
Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanasy Türkmenistanyň tebigy gymmatlyklarynyň dünýä derejesinde ykrar edilmeginiň aýdyň mysalydyr.2023-nji ýylda goraghananyň territoriýasy, “Aram guşaklykdaky Turan çölleri” atly köptaraplaýyn nominasiýanyň düzüminde ÝUNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň sanawyna girizildi. Bu ykrar, Üstýurt ekosistemasynyň ähmiýetini we onuň goragynyň halkara derejedäki wajyplygyny görkezýär.
Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanasy, özüniň ümmülmez giňişlikleri, seýrek haýwanlary we baý ösümlik dünýäsi bilen Türkmenistanyň tebigaty goraýyş ulgamynyň möhüm bölegi bolup galýar, çöl we suw ekosistemalarynyň arasyndaky gaýtalanmajak sazlaşygy geljekki nesiller üçin gorap saklaýar.
Myradowa Jennet
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
