RU
”Bereketli Garagum” döwlet tebigy goraghanasy 2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda döredilip, Garaşsyzlyk ýyllarynda döredilen ilkinji döwlet goraghanasy boldy. Onuň döredilmeginiň esasy maksady, dünýäniň iň uly çöllükleriniň biri bolan Garagum çölüniň unikal ekoulgamlaryny we tebigy serişdelerini goramagy has-da kämilleşdirmekden, ylmy taýdan öwrenmekden ybaratdyr.Döredilen ýyly 2013-nji ýyl.Ýerleşýän ýeri Merkezi Garagum, Ahal welaýatynyň Ak bugdaý we Tejen etraplarynyň çäkleri. Goraghananyň umumy meýdany 87,000 gektara deň bolup, şonuň 60,500 gektary aýratyn goralýan tebigy ýerlere (goraghana), galan bölegi bolsa çäkli goraghanalara (Minara çäkli goraghanasy, 25,000 gektar) degişlidir.
Garagumuň biodürlüligini, saksawul tokaýlyklaryny, uzakdaky öri meýdanlaryny gorap saklamak we dikeltmek.”Bereketli Garagum” goraghanasy beýleki goraghanalardan tapawutlanýan, gury we kontinental howaly, gyşy sowuk Garagum çölleriniň tipik landşaftlaryny öz içine alýar. Bu ýer, Garagumuň düýp we çöl biodürlüliginiň gaýtalanmajak toplanyş ýeridir.Goraghananyň florasy 293 görnüşli ösümlikden ybarat bolup, olaryň 210-sy ýokary derejeli ösümliklerdir. Garagumuň agaçlary we dermanlyk otlary aýratyn ähmiýete eýedir:
Çöl tokaýlarynyň esasy bölegini düzüp, çägeleri berkitmek we haýwanlar üçin ýaşamak şertlerini döretmekde möhüm rol oýnaýar.Garagumuň giňişliklerine aýratyn reňk we yz berýän köp ýyllyk ösümlikler.Goraghananyň haýwanat dünýäsi 850-ä golaý görnüşi öz içine alýar. Oňurgaly haýwanlaryň 90 görnüşi ýaşaýar.
Garagumuň adaty görnüşleri ýaly keýik, tilki, gamyş pişik, şeýle hem Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna giren gamyşsyz garakal (Caracal caracal) yzarlanylýar we goralýar. Goraghananyň giňeldilmegi ýabany toýnakly haýwanlaryň (gulanlaryň) suwa we öri meýdanlara göçmek ýollaryny goramaga gönükdirilendir. Bu ýerde saksawul alaýy, humaý (garaguş), çöl serçesi, bäbegulak ýaly Garaguma mahsus guşlar we möwsümleýin göçüp gelýän guşlar yzygiderli duş gelýär.
Süýrenijileriň köp görnüşi, şol sanda gizlin kelläli agama (Secret toad-headed agama) we beýleki çöl ýaşaýjylary goralýar.”Bereketli Garagum” döwlet tebigy goraghanasy döredilen gününden başlap, ylmy barlaglaryň we halkara hyzmatdaşlygynyň möhüm merkezine eýedir.2023-nji ýylda Türkmenistanyň “Bereketli Garagum” goraghanasynyň çöl ekoulgamlary, “Aram guşaklykdaky Turan çölleri” köptaraplaýyn hödürnamasynyň düzüminde ÝUNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň sanawyna girizildi. Bu, Garagum çölüniň ekologiki ähmiýetiniň dünýä derejesinde ykrar edilendigini tassyklaýar.
Goraghananyň işgärleri çöl biodürlüligini gorap saklamak, öri meýdanlaryny dikeltmek, tebigy serişdeleri rejeli ulanmagyň ylmy esaslaryny işläp düzmek boýunça yzygiderli gözlegler geçirýärler. Bu bolsa, çöl ekoulgamynyň taryhy, geologik aýratynlyklary we häzirki ýagdaýy barada gymmatly maglumatlary toplamak mümkinçiligini berýär.”Bereketli Garagum” goraghanasy, türkmen halkynyň tebigata aýawly çemeleşmesiniň we ekologiki abadançylygy üpjün etmek boýunça alnyp barylýan döwlet syýasatynyň aýdyň mysalydyr. Ol Garagumuň hakyky gözelligini we bereketini geljekki nesillere asyl nusgasynda ýetirmegi maksat edinýän, ýaş we gujurly goraghanadyr.
Ýazmuhammedowa Maral
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
