RU
Zeýtun agajy diňe bir miwe berýän ösümlik bolman, eýsem, Ortaýer deňziniň taryhynyň, medeniýetiniň we iýmitiniň aýrylmaz bölegidir. Müňlerçe ýyllap dowam edýän taryhy bilen, ol bakylygyň, durnuklylygyň we parahatçylygyň nyşany hökmünde hormatlanylýar.Zeýtun agajynyň gelip çykyşy takmynan 6,000 ýyl ozal kiçi Aziýada (häzirki Türkiýe) bolup geçendigine ynanylýar we soňra bütin Ortaýer sebitine ýaýrady. Zeýtun agaçlary özüniň üýtgeşik uzak ömürliligi bilen bellidir. Käbir zeýtun agaçlarynyň 2000 ýyldan gowrak ýaşandygy hasaplanýar. Ispaniýada, Gresiýada we Liwanda entegem miwe berýän we gadymy döwre degişli zeýtun agaçlary bar.
Ol tebigy betbagtçylyklara, gurakçylyga we gowşak topraklara geň galdyryjy derejede çydamlydyr. Onuň gabygy we kök ulgamy, hatda agajyň uly bölegi ýansa-da ýa-da kesilse-de, täzeden janlanyp bilmek ukybyna eýedir.Gadymy döwürlerden bäri zeýtun agajy we onuň önümleri köp medeniýetlerde mukaddes hasaplanypdyr. Ýewropanyň we Orta Gündogaryň däp-dessurlarynda zeýtun şahasy parahatçylygyň we ylalaşygyň nyşanydyr. Injilde Nuhuň gämisinden goýberilen kepderiniň agzynda zeýtun ýapragyny getirmegi, tupanyň soňuny we täze döwrüň başlangyjyny alamatlandyrypdyr.Gadymy Gresiýada zeýtun agajy mukaddes hasaplanyp, paýhasyň we hünärmentçiligiň hudaýy bolan Atenanyň sowgady bolupdyr. Olimpiýa oýunlarynyň ýeňijilerine zeýtun şahalaryndan örelen täçler dakylýardy.
Zeýtun ýagy gadymy jemgyýetlerde diňe bir iýmit çeşmesi bolman, eýsem ýangyç (çyra ýagy), derman we kosmetika hökmünde hem ulanylypdyr.Zeýtun agajynyň esasy önümi bolan zeýtun ýagy “suýuk altyn” diýlip atlandyrylýar we dünýäde iň sagdyn iýmitleriň biri hasaplanýar.Iň ýokary hilli zeýtun ýagydyr. Ol diňe miweden sowuk usulda gysmak arkaly alynýar we hiç hili himiki ýa-da gyzgyn bejergini öz içine almaýar. Bu usul, ýagyň miwedäki ähli antioksidantlaryny we peýdaly maddalaryny saklamagyna kömek edýär. Zeýtun ýagy monotoygunlaşmadyk ýag kislotalaryna (esasan, olein kislotasyna) baýdyr. Bu, ýürek-damar keselleriniň, şol sanda infarktyň we insultuň töwekgelçiligini azaltmaga kömek edýän Ortaýer deňzi iýmitiniň esasy elementidir.Diňe miwesi däl, eýsem zeýtun agajynyň ýapraklary hem peýdalydyr. Olardan dem alan çaý, has güýçli antioksidant we mikroba garşy aýratynlyklary bilen tanalýar.
Zeýtun agajy ilkinji miwesini bermegi üçin takmynan 5 ýyl gerek. Onuň has uly hasyl bermegi üçin bolsa 15-20 ýyl wagt gerek bolup biler.Zeýtun miweleri agaçdan ýygnalanda gök reňkde bolýar we ýetişdigiçe goýy gülgüne we gara reňke öwrülýär. Gara zeýtunlar köplenç has ýetişen hasap edilýär.Zeýtun miwesini agaçdan ýygnandan soň, iýmek üçin ýaramly bolmagy üçin duzly suwda ýa-da duzda saklamak arkaly ajy tagamyny aýyrmak möhüm.Zeýtun agajy özüniň üýtgeşik durnuklylygy we gymmatly önümleri bilen adamyň iň gadymy we iň wepaly hemra-ösümlikleriniň biri bolmagynda galýar.
Öwezow Azatgeldi
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
