RU
Biodürlülik – bu belli bir sebitdäki (ýa-da bütin Ýer şaryndaky) genetiki, görnüş we ekosistema derejesindäki ähli janly organizmleriň köp dürlüligini aňladýan ylmy termindir. Gysgaça aýdylanda, bu Ýerdäki durmuşyň bütin göwher gaşlary ýaly köp we dürli-dürli bolmagydyr.
Biodürlülik diňe bir gözellik däl, eýsem bütin adamzadyň ýaşaýyş üpjünçiligi üçin zerur bolan hakyky ekologiki we ykdysady baýlykdyr.Biodürlülik üç esasy derejede öwrenilýär, olaryň her biri ulgamyň durnuklylygy üçin örän möhümdir:
Genetiki Dürlülik: Bir görnüşiň (m.ç., adamlar, ýabany bugdaý) içindäki genleriň dürlüligi. Bu dürlülik görnüşlere üýtgeýän gurşawa (kesellere, klimatyň yssy/sowuk bolmagyna) uýgunlaşmaga kömek edýär.
Görnüş Dürlüligi: Belli bir sebitde ýaşaýan janly we ösümlik görnüşleriniň sany we olaryň arasyndaky deňagramlylyk.
Ekosistema Dürlüligi: Ýer ýüzündäki ýaşaýyş gurşawlarynyň (Meselem, çöl, tokaý, marzan rifleri, daglar) dürlüligi.
Biodürlülik bize pul bilen hasaplap bolmaýan, emma durmuş üçin zerur bolan “Ekosistema Hyzmatlaryny” üpjün edýär.
Tokaýlar we suwly ýerler (batgalyklar) howadaky uglerod dioksidi (CO2) siňdirip, howany arassalaýar we suw süzgüçleri hökmünde hyzmat edip, arassa agyz suwuny üpjün edýär.
Biziň iýmit siňdirýän önümlerimiziň ählisi tebigatdan gelýär. Görnüşleriň köplügi (mysal üçin, dürli bugdaý, kartoşka, tüwi sortlary) ekinleri bir kesel ýa-da gurakçylyk ýok edende, alternatiw çeşmeleri tapmaga mümkinçilik berýär. Genetiki dürlülik azyk baýlygymyzyň esasy goragydyr.
Häzirki wagtda ulanylýan dermanlaryň köpüsi, şol sanda käbir rak kesellerine garşy ulanylýan serişdeler tebigatdaky ösümliklerden, haýwanlardan ýa-da mikroorganizmlerden gelip çykýar. Biosferanyň her bir öwrenilmedik bölegi täze, durmuş halas ediji bir derman serişdesini saklap biler.
Toprakdaky bakteriýalar, kömelekler we gurçuklar ýaly millionlarça organizm maddalaryň dargaradylmagyndan we topragyň ýumşadylmagyndan jogapkärdir. Bu täsin biologiki iş bolmasa, ekin ýerleri hasyl berip bilmezdi.
Gynansak-da, häzirki wagtda biodürlülik taryhy taýdan iň ýokary tizlikde azalýar. Bu ýitgi, köplenç, adam işjeňligi sebäpli bolup geçýär.Tokaýlaryň çapylyp, ekin meýdanlaryna ýa-da şäherlere öwrülmegi.: Temperaturanyň we howa hadysalarynyň üýtgemegi köp görnüşleriň gurşawyna uýgunlaşmagyny kynlaşdyrýar.Ekosistemalaryň zäherlenmegi we ýaşaýyş ukybynyň peselmegi.Alymlar, biz häzirki wagtda soňky 65 million ýylda dinozawrlaryň ýitmezliginden soňky altynjy uly köpçülikleýin ýitmegiň ortasyndadyrys diýip çaklaýarlar.Biodürlüligi goramak, diňe bir tebigaty söýmek däl, eýsem özümiziň we geljekki nesilleriň ýaşaýşyny kepillendirmekdir.
Milli seýilgähleri we goraghanalary döretmek. Tebigatyň regenerasiýa (dikeliş) ukybyny hasaba alyp, tebigy çeşmeleri aýawly ulanmak. Ýok edilen tokaýlary we suwly ýerleri gaýtadan janlandyrmak. Biodürlülik – bu Ýer şarynyň iň gymmat hazynasydyr. Ol biziň janly kitaphanamyz, derman önümhanamyz we azyk ammarlarymyz. Bu baýlygy goramak, adamyň iň möhüm wezipesidir, sebäbi ony ýitirmek, geljegimizi ýitirmek bilen barabardyr.
Annadurdyýewa Oguljennet
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 102-nji toparynyň talyby
