RU
Tebigat dünýäsi — bu ähli janly (biologiki) we jansyz (fiziki) hadysalary, ýerleri we zatlary öz içine alýan bütewi ulgamdyr. Ol diňe bir agaçlar we haýwanlar däl, eýsem howanyň, suwuň, geologiýanyň, hatda älemiň esasy düzgünleriniň hem jemi bolup durýar.Biziň planetamyzyň iň haýran galdyryjy aýratynlygy, bu onuň Biosferasydyr – ýer şarynyň ähli janly organizmleri öz içine alýan bölegi.
Biosfera öz arasynda baglanyşykly kiçijik ulgamlara, ekosistemalara bölünýär. Meselem, tropiki tokaý, çöller, ummanlar we dag gerişleri. Her ekosistemada janly organizmler (flora we fauna) jansyz gurşaw (toprak, suw, temperatura) bilen aýratyn bir deňagramlylykda ýaşaýar. Tebigat dünýäsiniň esasy baýlygy onuň biodürlüligidir. Bu, bir ýerde ýaşaýan jandarlaryň, ösümlikleriň we mikroorganizmleriň köp dürlüligini aňladýar. Biodürlülik, ekosistemalaryň durnuklylygy üçin örän möhümdir, sebäbi bir görnüş ýitende, bütin ulgam sarsgyna sezewar bolýar.Tebigatyň durmuş üçin möhüm iki bölegi Suw we Howa bolup durýar.
Gidrosfera (Suw gatlagy): Ýeriň takmynan 71%-ni suw örtýär. Suw, diňe bir ýaşamak üçin çeşme bolman, eýsem Ýeriň temperaturasyny sazlaýjy, energiýany daşaýjy we geologiki hadysalaryň (eroziýa ýaly) esasy güýjüdir.
Atmosfera (Howa gatlagy): Bu gatlak planetamyzy Günüň zyýanly şöhlelerinden goraýar we klimat hadysalaryny döredýär. Kislorod (O₂) we Ozon gatlagy ýaly möhüm elementler atmosferada saklanyp, biziň ýaşamagymyzy üpjün edýär.
Tebigat dünýäsi tötänleýinlikde däl-de, berk ylmy kanunlara eýerýär.
Energiýanyň Saklanyş Kanuny: Energiýa ýok bolmaýar ýa-da ýokdan döreýär, ol diňe bir görnüşden başga bir görnüşe geçýär. Bu, ösümlikleriň Gün energiýasyny himiki energiýa (fotosintez) öwürmeginden, ýa-da haýwanlaryň iýmitiň energiýasyny hereket energiýasyna öwürmegine çenli ähli hadysalarda görünýär.
Ewolýusiýa: Janly tebigatyň iň esasy kanunlaryndan biri. Ol jandarlaryň nesiller boýy gurşawyna has gowy uýgunlaşmak arkaly üýtgeýşini we täze görnüşleriň döreýşini düşündirýär. Darwiniň tebigy saýlama nazariýesi bu mehanizmiň esasy bolup durýar.
Adamzat tebigat dünýäsiniň bir bölegi bolsa-da, biziň täsirimiz häzirki wagtda iň uly meselä öwrüldi. Senagat rewolýusiýasyndan bäri ynsan işjeňligi sebäpli howa zyňylýan parnik gazlary (esasanam karbon dioksid) sebäpli Ýeriň ortaça temperaturasy ýokarlanýar. Bu, buzluklaryň eremegine, deňiz derejesiniň ýokarlanmagyna we howa hadysalarynyň üýtgemegine getirýär. Tebigatyň hasaba alyp ýetişmeýän tizlikde ýok bolmagy (ýerleriň we görnüşleriň ýitirilmegi) biziň durnukly ösüş we tebigaty goramak üçin has jogapkärli çemeleşmegimizi talap edýär.
Tebigat dünýäsi – bu diňe bir surat çekmek üçin owadan ýer däl, eýsem özara baglanyşykly, çylşyrymly we elmydama üýtgeýän bir gudratdyr. Ony öwrenmek we goramak, biziň bütin ynsanýet hökmünde gelejegimiz üçin esasy wezipedir.
Mommadow Resul
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
