Yzmykşir (Zamahşar)

​Yzmykşir (arapça Zamahşar ady bilen bellidir) Köne Horezm welaýatynyň (häzirki Daşoguz welaýaty, Türkmenistan) çäklerinde ýerleşen gadymy şäherdir. Ol Beýik Ýüpek Ýolunyň ugrunda strategik taýdan wajyp orun tutup, esasan orta asyrlarda (X–XIII asyrlar) ylmy we medeni ösüşiň esasy merkezleriniň biri hökmünde meşhur bolupdyr.Yzmykşir IX asyrdan X asyra çenli Horezmiň ykdysady we medeni durmuşynda uly orun tutupdyr.

​Şäher, Horezmi we Wolga kenaryny Yrak, Eýran we Merkezi Aziýa bilen baglanyşdyrýan söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Bu ýagdaý, onuň baýlaşmagyna we köp medeniýetli merkez bolmagyna ýardam beripdir.Şäher XIII asyryň başynda Çingiz hanyň çozuşlary netijesinde weýran edilipdir. Şondan soň ol doly dikeldilmän, kem-kemden topragyň aşagynda galypdyr.Yzmykşir galasynyň galyndylary, şäheriň bir wagtlar örän uly we berk bolandygyny görkezýär.

​Şäheriň daşynda uly, berk gorag diwarlary gurlupdyr. Bu diwarlar, Yzmykşiriň ilatyny çozuşlardan goramak üçin niýetlenipdir.Gazuw-agtaryş işleri netijesinde gadymy metjitleriň, medreseleriň we ýaşaýyş jaýlarynyň galyndylary ýüze çykaryldy. Şäheriň gurluşy Horezmiň şähergurluşyk däplerine mahsusdyr.

Yzmykşiri dünýä belli eden iň esasy zat, onda doglan we ýaşan beýik alym we dilçi Ebul-Kasym Mahmyt ibn Omar az-Zamahşarydyr (1075–1144).Zamahşary yslam ylmynyň taryhynda iň täsirli şahsyýetleriň biridir. Ol esasan meşhur Kuran tefsiri bolan “al-Keşşaf” (Açyjy/Düşündiriji) bilen tanalýar. Bu eserde ol Kuran aýatlaryny beýan etmekde dil we grammatika ylymlaryna uly üns berip, yslam ylmyndaky “Mutazililer” mekdebiniň ylmy garaýyşlarynyň käbir elementlerini ulanandygy bilen bellidir.Ol diňe bir tefsirçi däl, eýsem uly dilçi (filolog) we edebiýatçy bolupdyr. Onuň arap diliniň grammatikasy (mysal üçin, “al-Mufassal fi sina’at al-i’rab”) boýunça ýazan eserleri henizem ýokary mekdeplerde ulanylýar.

​Yzmykşir (Zamahşar) häzirki wagtda arheologik ýadygärlik hökmünde goralyp saklanýar. Ol diňe bir Beýik Ýüpek Ýolunyň taryhy däl, eýsem, Mahmyt Zamahşary ýaly uly alymy ýetişdiren we yslam ylmyna ägirt uly goşant goşan Türkmen topragynyň ylym-bilim ojagy bolupdyr.

Çaryýarow Kerwen

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 108-nji toparynyň talyby