Amul-Jeýhunyň Kenaryndaky Beýik Geçelge

​Amul (häzirki wagtda onuň galyndylary Türkmenabat (öňki Çärjew) şäheriniň golaýynda, Jeýhun (Amyderýa) derýasynyň kenarynda ýerleşýär) orta asyrlarda Merkezi Aziýanyň we Horasanyň iň möhüm taryhy şäherleriniň biridir. Ol esasan Beýik Ýüpek Ýolunyň möhüm bir böleginiň, ýagny Amyderýadan geçelgäniň esasy nokady hökmünde meşhurdyr.

​Amulyň taryhy miladydan öňki döwürlere uzaýar, ýöne ol esasy gülläp ösüşini orta asyrlarda (IX–XIII asyrlar) görýär.Amul derýanyň iň amatly ýerinde ýerleşip, demirgazykdaky we günbatardaky Horasan ýerlerini we Horezmi, Gündogardaky Mawerannahr (Sogdiana) we Hytaý bilen baglanyşdyrýan esasy gümrük we logistika merkezini emele getiripdir. Kerwenler bu ýerde derýany gaýyklar we köprüler arkaly geçipdirler. Amul, Amyderýanyň suwarymly zolagynda ýerleşendigi üçin ekerançylyk we maldarçylyk önümleri bilen üpjün edilip, uly bazary bolan, senetçiligiň ösen şäheri bolupdyr.Ol, Mawerannahryň günbatar gapysy hökmünde, derýa boýunça goňşy welaýatlardan goranmagy üpjün eden berk harby gala bolup hyzmat edipdir.

​Gadymy Amulyň galyndylary şäheriň iki esasy bölekden ybarat bolandygyny görkezýär.Şäheriň iň beýik we berk goralýan bölegi bolup, hökümdaryň köşgi we administratiw binalar ýerleşipdir.Galanyň daşyndaky ýaşaýyş we söwda bölekleri bolan Şähristan bilen Rabat (kerwensaraýlaryň we söwda jaýlarynyň zolagy) dykyz we tertipli gurlupdyr.Şäheriň esasy aýratynlygy, Ýüpek Ýolundan gelýän müňlerçe söwdagäri we aty kabul edip biljek köp sanly uly kerwensaraýlarynyň bolmagydy.

​Amul IX asyrda Tahiriler, soňra Samaniler döwletleriniň, XI asyrda bolsa Seljuklar imperiýasynyň möhüm şäheri bolupdyr. Şäher XIII asyryň başynda (1220-nji ýyl töweregi) Mongollaryň Merkezi Aziýa çozuşlary mahalynda weýran edilipdir. Şäher soňra dikeldilip, täjirleriň we ýaşaýjylaryň ýaşaýan ýeri bolandygy üçin “Çärjew” (dört suw çeşmesi/ýoly manysynda) adyny alypdyr.

​Häzirki wagtda gadymy Amulyň galyndylary Türkmenabadyň golaýynda arheologik ýadygärlik hökmünde goralyp saklanýar we Amyderýanyň taryhy boýunça Merkezi Aziýanyň Beýik Ýüpek Ýolunyň ykdysady güýjüniň we strategik ähmiýetiniň ýatlamasydyr.

Döwletgeldiýewa Arzygül

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 109-njy toparynyň talyby