RU
Mürzebeg gala (käbir çeşmelerde Mürzebegdepe ýa-da ýerli ilat arasynda başga atlar bilen hem tanalýar) Türkmenistanyň Ahal welaýatynyň etraplarynyň birinde ýerleşýän, Parfiýa döwründen başlap, irki orta asyrlara çenli ulanylan iri harby we goranyş desgasynyň galyndysydyr. Bu gala, Köpetdagyň eteklerindäki ýaşaýyş zolagyny we Beýik Ýüpek Ýolunyň bu bölegini goramakda strategik ähmiýete eýe bolupdyr.
Mürzebeg galanyň taryhy, Merkezi Aziýanyň uly harby-söwda ýollarynyň üstündäki iň wajyp galalaryňky ýalydyr.Galanyň ilkinji gurluşy we iň işjeň ulanylyş döwri Parfiýa imperiýasynyň (m. ö. III asyr – m. a. III asyr) döwrüne degişlidir.Ol Parfiýa imperiýasynyň demirgazyk-gündogar serhedini goramak üçin niýetlenipdir. Gala, dag eteklerinden çöldäki oturym ýerlerine bolýan çozuşlaryň öňüni almak we Kerwen ýollarynda howpsuzlygy üpjün etmek üçin möhüm gözegçilik nokady bolup hyzmat edipdir.Gala Parfiýalardan soň Sasaniler we soňraky irki arap döwürlerinde hem ulanylypdyr, bu onuň sebitiň yzygiderli goranyş ulgamynyň bir bölegi bolandygyny görkezýär.
Mürzebeg gala, öz döwrüniň harby inženerçilik sungatynyň gowy mysalydyr.Gurluş Materialy: Esasy gurluş çig kerpiçden we dykyz pahsadan gurlupdyr, bu bolsa çöl şertlerine we harby goraga gowy laýyk gelipdir. Görnüşi: Gala, esasan, inedördül ýa-da tegelege ýakyn formada bolup, meýdany we daşky diwarlary gaty uly bolupdyr.Gorag Diňleri: Galanyň daşky diwarlarynyň her burçunda we belli aralyklarda ýerleşdirilen galyň we beýik ýarym tegelek ýa-da dörtgyraň gorag diňleri (burlar) bolupdyr. Bu diňler goragçylara duşmanyň galanyň esasy diwarlaryna ýakynlaşmagyny gözegçilikde saklamaga we ýokardan hüjüm etmäge mümkinçilik beripdir.Içki Bölegi: Galanyň içinde esasan garnizon, harby ofiserler üçin ýaşaýyş jaýlary, ammar jaýlary we suw üçin niýetlenen çukurlar ýerleşipdir.Gazuw-agtaryş işleri galanyň içindäki ýaşaýyş we harby durmuşy barada maglumat berýär.
Parfiýa we Sasaniler döwrüne degişli, käbirleri nagyşly we kämil usulda ýasalan palçyk gap-çanaklaryň galyndylary tapyldy.Ok we ýaý uçlary, demirden ýasalan kiçi gurallar ýaly harby garnizonyň gündelik ulanan zatlarynyň galyndylary ýüze çykaryldy.Mürzebeg gala, beýleki köp sanly gadymy galalar ýaly, tebigy weýrançylyklara, esasan hem ýagyş we ýel eroziýasyna sezewar bolupdyr. Häzirki wagtda ol beýik depe görnüşinde galypdyr, ýöne onuň meýdanynyň we diňleriniň yzlary henizem aýdyň görünýär.
Mürzebeg gala, Türkmenistanyň taryhynyň, Parfiýa we Sasaniler döwrüniň harby we goranyş tärlerini öwrenmek üçin gymmatly çeşme bolup durýar.
Akmyradowa Ogulşirin
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 109-njy toparynyň talyby
