RU
Ýartygümmez Kümmeti, Türkmenistanyň iň syrly we ähmiýetli taryhy-binagärlik ýadygärlikleriniň biridir. Ol Ahal welaýatynyň Sarhs etrabynyň içinde ýerleşýär. Bu kümmet asyrlaryň dowamynda sähra şertlerine garşy durup, özboluşly binagärlik aýratynlyklary bilen taryhyň ähmiýetli sahypasyny saklap gelýär.Ýartygümmeziň gurluşy takmynan XI-XII asyrlara, ýagny Beýik Seljuklar döwrüne degişli edilýär. Bu döwür Türkmen topragynda medeniýetiň we binagärligiň gülläp ösen wagtydyr. Käbir alymlar Ýartygümmeziň Seljuk hökümdarlarynyň ýa-da uly din adamlarynyň guburhanasy bolandygyny çaklaýarlar.Binagärligiň adynyň “Ýartygümmez” bolmagy, onuň düýp manysy bilen bagly bolup biler “Ýarym Gümmez” ýa-da wagt geçmegi bilen gümmeziniň bir bölegi ýykylandyr.
Kümmet esasan çig kerpiçden gurlup, daşky görnüşi üçin bişen kerpiç ulanylypdyr. Bu, şol döwürdäki sähra binagärligi üçin häsiýetli aýratynlykdyr. Onuň esasy bölegi silindr görnüşli bolup, üstü inçelip gidýän ýa-da güberçek gümmez bilen örtülipdir (häzirki wagtda gümmeziň bir bölegi ýok). Binanyň daşky bezeginde kerpiçleriň dürli geometrik görnüşlerde ýerleşdirilmegi netijesinde emele gelen çylşyrymly nagyşlar ulanylypdyr. Bu nagşyklar sähra Günorta Türkmenistanyň binagärlik ussatlygyny görkezýär.Girelgesi ýokaryk galyp, esasy binadan öňe çykyp duran portal (peştag) görnüşinde gurlupdyr, emma wagt geçmegi bilen ol hem ýykylan.
Ýartygümmez Kümmeti, Seljuklar döwrüniň monumental binagärliginiň seýrek we gymmatly mysalydyr. Ol diňe bir taryhy ýadygärlik bolman, eýsem Türkmen halkynyň we tutuş Orta Aziýanyň sungatynyň, gurluşyk tehnikasynyň ösüşini öwrenmek üçin uly ähmiýete eýedir.
Bu ýadygärlik, Garagumuň içindäki ýerleşýän kyn şertlere garamazdan, özüniň taryhy gymmatyny saklap galmagy başaran we müňýyllyga golaý taryhy barada gürrüň berýän “sessiz şaýat” hökmünde yglan edilýär.
Ýartygümmez Kümmeti, Köneürgenç, Dehistan we Sarahs ýaly beýik binagärlik merkezlerinden daşda ýerleşse-de, ol öz döwrüniň ussalarynyň ýokary hünär derejesini we estetikasyny doly görkezýär.
Häzirki wagtda Ýartygümmez Kümmeti döwlet tarapyndan goralýan taryhy ýadygärlikdir. Onuň dikeldilişi we goralmagy, bu gymmatly binagärlik mirasyny geljekki nesillere ýetirmek üçin möhüm ähmiýete eýedir. Türkmenistanyň çöllük zolaklarynda ýerleşýän bu ymarat, dünýä taryhy üçin uly gymmaty bolan Seljuklar binagärliginiň aýdyň mysalydyr.
Saparow Hajyguly
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 109-njy toparynyň talyby
