RU
Türkmenistanyň taryhy ýadygärlikleriniň arasynda özüniň gurluşy, taryhy we şol bir wagtyň özünde syrly rowaýatlary bilen tapawutlanýan bir ýer bar. Ol hem Lebap welaýatynyň Kerki etrabynda (ozalky Atamyrat) ýerleşýän Astanababa kümmetidir. Bu ýadygärlik diňe bir binagärlik eser bolman, eýsem, asyrlaryň jümmüşinden gelýän ebedi söýginiň we mukaddesligiň nyşanydyr.
Astanababa ýadygärlikler toplumy takmynan XI–XII asyrlarda düýbi tutulyp, tä XX asyra çenli dürli döwürlerde goşmaça binalar bilen üsti ýetirilen uly bir kompleksdir.Bu ýeriň iň geň galdyryjy tarapy – onuň “Kerki binagärlik mekdebine” mahsus bolan stilidir. Bina bitewi bir desga ýaly görünse-de, aslynda ol biri-biri bilen çatylan dört sany aýratyn gümmezli otaglardan we metjitden ybaratdyr. Bu bolsa oňa labirint (çylşyrymly ýollar) görnüşli syrly bir keşp berýär.Astanababa kümmetini iň meşhur eden zat, onuň gurluşygy bilen baglanyşykly halk arasynda dilden-dile geçip gelýän täsin rowaýatdyr.
Rowaýata görä:
Balhyň hökümdarynyň Zuweýda (käbir çeşmelerde Zleýha) atly örän owadan gyzy bolupdyr. Ol hökümdaryň wezireniň ogluna (käbir wariantlarda Aly Nur atly ýigide) aşyk bolup, oňa durmuşa çykýar. Emma, gynansak-da, toýdan gysga wagt soň gelin aradan çykýar.Hasraty çäksiz bolan kakasy gyzynyň ýatýan ýerinde muşakgatly bir kümmet gurdurmak isleýär. Usalar işe başlaýarlar, diwarlary galdyryp, gümmezi oturdýarlar. Emma ertesi gün görseler, gümmez ýykylyp ýatyr. Bu ýagdaý birnäçe gezek gaýtalanýar. Usalar näçe jan etseler-de, bina dik durmandyr.Şonda hökümdar düýş görýär. Düýşünde oňa bir pir: “Bu bina diňe Mekgeden we Medineden getirilen topragy palçyga garyp ýasasaň karar tapar” diýýär. Hökümdar derrew kerwen ugradyp, mukaddes topragy getirdýär we ony palçyga garyp, binany gaýtadan gurdurýar. Şondan soň bina “Astanababa” ady bilen asyrlaryň dowamynda dim-dik durmagy başarýar.Bu rowaýat, binanyň diňe bir kerpiçden däl, eýsem ynamdan we söýgüden gurlandygyny aňladýar.
Zyýaratçylar bu toplumyň içine girende, üýtgeşik bir ruhy dünýä düşýärler. Binanyň içinde birnäçe mazarlar bar. Esasy gümmezleriň aşagynda iki sany mazar bar. Bular rowaýatdaky hökümdaryň gyzy we onuň aýal dogany hasaplanýar. Toplumyň adyny göterýän şyhyň kimdigi barada anyk taryhy maglumatlar az bolsa-da, onuň uly bir weli ýa-da dini ýolbaşçy bolandygy çak edilýär. “Astana” sözi “bosaga, mukaddes ýer, paýtagt” diýen manylary berýär.
Binanyň diwarlary we gümmezleri bişen kerpiçden örülip, olar dürli oýma nagyşlar bilen bezelipdir. Bu nagyşlar gün şöhlesi düşende özboluşly oýun edýär we binanyň içini ýagtyldýar.Häzirki wagtda Astanababa kümmeti diňe bir taryhy ýadygärlik bolman, eýsem “Zyýarat” mekanydyr. Adamlar bu ýere şypa dilemek, dileg etmek we taryh bilen ýüzbe-ýüz bolmak üçin gelýärler. Bu ýerde guralýan sadakalar we okalýan aýatlar, geçmiş bilen şu günüň arasyndaky baglanyşygy saklaýar.
Astanababa kümmeti – Lebap topragynyň göwher gaşydyr. Ol bize ata-babalarymyzyň binagärlik ussatlygyny, şol bir wagtyň özünde bolsa ynsan söýgüsiniň we hasratynyň nähili beýik eserleri döredip biljekdigini subut edýär.
Abdulaoýew Berdimyrat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby
