RU
Ilkidurmuş sungaty — bu adamzadyň öz barlygyny duýşuny, gorkularyny, umytlaryny we tebigat bilen baglanyşygyny beýan eden iň gadymy, iň arassa we iň gizlin sungat görnüşidir. Ol biziň taryhymyz ýazylmanka döredilipdir.Ilkidurmuş sungaty, adamyň ýazuwy oýlap tapmanka ýaşan döwrüni, esasan-da Paleolit (Gadymy Daş Asyry) we Neolit (Täze Daş Asyry) döwürlerini öz içine alýar. Bu sungat durmuşy bezemek üçin däl, eýsem ýaşamak we goralmak üçin döredilipdir.
Paleolit döwrüniň sungaty, adamyň iň gymmatly we täsin mirasydyr. Ol, esasan, Günbatar Ýewropadaky çuňňur gowaklarda (maýalarda) tapylyp, bize 30,000 ýyl mundan ozalky dünýägaraýşy görkezýär.Fransiýadaky Lasko (Lascaux) we Ispaniýadaky Altamira ýaly gowaklar, ilkidurmuş sungatynyň “Katedrallary” hasaplanýar.
Gowaklarda adamyň şekili seýrek çekilýän bolsa-da, esasy tema ýabany haýwanlardyr: mamontlar, bizonlar, atlar we meýdan öküzleri. Bu haýwanlar örän hakyky, hereketli we ýaşaýyş güýjüne doly görkezilipdir.Ussalar ýer tebigy serişdelerinden: gyzyl we sary reňkli ohlradan (gyrmyzy palçyk), mangandan (gara), ýa-da kömürden reňk alyp, olary ýag (haýwan ýagy) bilen garypdyrlar. Suratlar gowagyň diwarlarynyň we polunyň tebigy egriliklerine laýyklykda çekilipdir.
Bu suratlaryň çekilmeginiň sebäbi näme bolupdyr? Ylmy teoriýalaryň köpüsi muny Awçylyk Jadygöýlügi (Hunting Magic) bilen baglanyşdyrýar. Ilkidurmuş adamlary haýwanyň suratyny çuňňur gowakda, ýagny “dünýäniň ortasynda” çekenlerinde, olar hakyky awda şol haýwany ýeňmek güýjüni özlerine çekýändiklerine ynanýan bolup bilerler. Bu sungat, durmuşda galmak we ruhy dünýä bilen baglanyşyk üçin zerur ritual bolup hyzmat edipdir.
Neolit döwründe adamlar oturymly durmuşa geçip, ekerançylygy we maldarçylygy öwrendiler. Bu sungatyň temasyny we maksadyny üýtgetdi.Gündelik haýwanlaryň realistik suratlarynyň ýerine, geometrik şekiller, simwollar we abstrakt nagyşlar has möhüm boldy.Adam şekilleri has ýygy-ýygydan peýda boldy, emma olar Paleolit haýwanlary ýaly hakyky däl-de, has ýönekeý we stilistik görnüşde boldy.
Paleolit döwründen galan, galyň, çaga dogurýan enäni aňladýan kiçijik aýal heýkeljikleri (Wenera figurinleri) hasyllylygy we enelik güýjüni simwolizleýärdi.Daş döwrüniň iň uly gurluşy. Angliýadaky Stounhenj (Stonehenge) ýaly ägirt uly daş gurluşlary esasy orny tutdy. Bu gurluşyklar astronomik ýa-da dini maksatlar üçin ulanylan bolup, ilkidurmuş adamlarynyň diňe bir surat çekmegi däl, eýsem inženerçiligi hem bilendigini subut edýär.
Ilkidurmuş sungaty ussanyň imzasy, şäheri ýa-da taryhy ýazgysy bolmadyk müdimi sungatdyr. Ol biziň esasy instinktlerimizi, tebigat bilen baglanyşygymyzy we ölümden soňky durmuşa bolan ynamymyzy beýan edýär. Bu eserler häzirki zaman sungatynyň hem asyl çeşmesi bolup durýar.
Orunow Agajan
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby
