RU
Ýylgynagyz Sardabasy Türkmenistanyň Garagum çölüniň çäklerinde, has takygy, Ahal welaýatynyň çöllük zolaklarynda ýerleşýän, taryhy suw-ýygnaýjy desga ýa-da ýerasty suw ammarydyr. Bu desga, Garagumyň kyn howa şertlerinde suwy gorap saklamak we ýaşaýyş nokadynyň durnuklylygyny üpjün etmek üçin asyrlaryň dowamynda ulanylan inženerçilik ussatlygynyň iň aýdyň mysalydyr.
Sardaba, Orta Aziýanyň we Gündogaryň gurak howaly sebitlerinde gurlan iň esasy inženerçilik gurluşlarynyň biridir. Ýylgynagyz Sardabasynyň ilkinji gurluşlary, takmynan, X-XII asyrlara (orta asyr) degişli edilýär. Ol, Beýik Ýüpek Ýolunyň ugrundaky kerwensaraýlar we ýaşaýyş nokatlary üçin suw üpjünçiliginiň esasy çeşmesi bolup hyzmat edipdir. Sardaba, ilkinji nobatda ýagyş suwlaryny ýa-da belli bir aralykdan getirilen suwlary ýygnamak we olary çölüň yssy we gurak şertlerinde bugarmakdan goramak üçin niýetlenipdir.
Sardabanyň gurluşy inženerçilik çözgütleriniň we tebigy şertlere uýgunlaşmagyň ajaýyp mysalydyr.”Sardaba” ady “sard” (salkyn) we “ab” (suw) sözlerinden gelip, onuň ýerasty gurluşyny aňladýar. Ammar, gaty galyň diwarlar bilen ýerasty ýa-da ýarym-ýerasty gurlupdyr. Bu gurluş, Gündogar we Günorta Aziýanyň suw saklaýjy inženerçilik däpleriniň bir hasaplanÿar Sardabanyň esasy bölegini onuň ýokarsyndaky gümmez düzýär. Bu gümmez diňe bir berkligi däl, eýsem, içindäki suwuň temperaturasynyň durnukly bolmagyny we bugarmagynyň peselmegine ýardam edipdir. Gümmeziň ýokarsynda howa çalşygy üçin gurlan kiçijik deşikler bolup biler.Esasy gurluş materialy hökmünde bişen kerpiç we suwy süzmek üçin ýörite suwa durnukly suwag (içki örtük) ulanylypdyr.
Ýylgynagyz Sardabasy Garagumyň taryhy ýaşaýyş medeniýetini öwrenmekde aýratyn gymmata eýedir. Bu desga bir wagtlar Garagumyň çäginden geçýän söwda kerwenleriniň we göçme ilatyň ýaşaýşy üçin örän wajyp bolupdyr. Sardabalar we ýollar bir bitewi infrastruktura ulgamyny döredipdir.Ýylgynagyz Sardabasy, çöl zolagynda adamlaryň we haýwanlaryň ýaşaýşynyň dowam etmegi üçin esasy şert bolup, türkmen halkynyň tebigata uýgunlaşmagynyň we ýaşaýşa bolan çydamlylygynyň simwolydyr.Käbir sardabalarda milli çeperçilik däpleriniň we yslam sungatynyň täsirini görkezýän bezeg elementleri we ýazgylar bolupdyr.
Häzirki wagtda Ýylgynagyz Sardabasy Türkmenistanyň goralýan taryhy ýadygärlikleriniň biri bolup durýar.Sardaba häzirki zaman arheologlar we taryhçylar üçin Garagumuň taryhyny we inženerçiligini öwrenmekde gymmatly maglumat çeşmesidir.Bu taryhy desga, çöl giňişliginiň täsin tebigy gözelligi bilen birleşip, ekologiki we taryhy turizm üçin uly potensiala eýedir.
Ýylgynagyz Sardabasy – bu diňe bir galyndy däl, eýsem, türkmen halkynyň Garagumuň kyn şertlerinde ýaşamagy başaran akyl-paýhasynyň, durnuklylygynyň we ussat inženerçiliginiň gymmatly subutnamasydyr. Ol, suwy mukaddes hasap eden ata-babalarymyzyň bu çeşmä nähili uly gadyr goýandygyny görkezýär.
Jumaýewa Arzygül
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby
