RU
Küýze ýazuwy we žiwopis (diwar we plita reňkleri) Gadymy Gresiýanyň we beýleki siwilizasiýalaryň medeniýetiniň iň möhüm çeşmeleridir. Olar diňe bir sungatyň gözelligini däl, eýsem gündelik durmuşy, dessurlary we mitologiýany beýan edýän açyk “kitaplardyr”.Bu iki sungat görnüşiniň arasynda esasy tapawut bar: küýze ýazuwy (esasanam Gresiýada) galyndylary boýunça örän baý we jikme-jik maglumat berýän bolsa, gadymy žiwopisiň köp bölegi (esasan uly diwar ýa-da panel suratlary) wagtyň geçmegi bilen ýitip gitdi.
Küýze ýazuwy Gadymy Gresiýanyň (aýratyn-da Afinyň) sungatynyň iň aýdyň we iň köp saklanyp galan görnüşidir. Küýzeler şerap, ýag, suw saklamak üçin ulanylan bolsa-da, olaryň bezegleri şol döwrüň iň gowy suratçylary tarapyndan ýasalypdyr.Ussalar palçygyň gyzyl reňkli ýüzüne gara reňkde figuralary (adaty ýa-da mitologik keşpleri) çekipdirler. Soňra, figuralaryň jikme-jiklikleri (myşsalar, eşikleriň eplenmeleri) inçe sütünler bilen gara reňkiň üstüne oýulyp çykarylýardy. Figuralar örän stilistik we gaty görünýär.Bu stil öňküsine garşylyklydyr. Ussa figuralary gara reňk bilen örtmeýärdi, eýsem bütin daşyny gara reňk bilen örtüp, figuralary palçygyň tebigy gyzyl reňkinde goýýardy.Bu usul suratçylara has çylşyrymly pozalary, hereketleri we anatomiýany beýan etmäge mümkinçilik berdi. Gyzyl figuraly küýzeler Klassika döwrüniň idealistik hereketini beýan edýär.
Küýze ýazuwlary, grek mitologiýasyndaky köp hekaýalaryň iň irki wizual beýanlaryny üpjün edýär we şol döwrüň eşiklerini, dessurlaryny we gündelik durmuşyny öwrenmekde aýratyn gymmatlydyr.Žiwopis, esasan, diwar suratlary (freskalar) we agaç panel suratlary (plitalaryň üstündäki suratlar) görnüşinde bolupdyr. Gynansagam, gadymy Gresiýanyň esasy žiwopis ussalarynyň (Apelles ýa-da Zewksis ýaly) eserleriniň diňe bir bölegi saklanyp galdy.
Gadymy žiwopis baradaky maglumatlarymyzyň köpüsi, esasan, iki çeşmeden gelýär:
Minoan/Mikena: Knossos (Krit adasy) we Mikena ýaly ýerlerde tapylan, adaty durmuşy we dini dessurlary suratlandyrýan, iň gadymy saklanyp galan diwar suratlary (freskalar).
Rim Nusgalary: Gadymy Rim şäherlerinde, meselem Pompeý we Gerkulanumda tapylan diwar suratlary. Bu eserleriň köpüsi, Rim imperiýasynda örän meşhur bolan ýitip giden grek suratçylarynyň şa eserleriniň nusgalary hasaplanýar.
Grek žiwopisi, adamyň hereketini, kölege oýnuny (ýagtylyk bilen kölegäniň ulanylmagy) we giňişlik duýgusyny (perspektiwany) kämilleşdirmegi bilen tanalypdyr.Suratçylar suratyň diwara ýa-da plitaň içine çuňňur gidýän ýaly täsirini döretmek üçin täze usullary tapypdyrlar, bu bolsa plita žiwopisiniň iň beýik üstünligidir.Gadymy awtorlaryň ýazgylary grek suratçylarynyň şeýle bir hakyky suratlar çekendigini aýdýar welin, adamlaryň we haýwanlaryň olary hakyky zatlar bilen garyşdyrandygy barada rowaýatlar bar (meselem, guşlaryň Zeuksis tarapyndan çekilen üzümlere gonandygy baradaky hekaýa).
Küýze ýazuwy we žiwopis birleşip, Gadymy Dünýäniň medeni aýdymyny has doly aýdýar. Küýzeler bize gündelik durmuşyň we mitleriň inçe çyzyklaryny we formalaryny miras galdyran bolsa, žiwopis (nusgalaryň üsti bilen) bize şol döwrüň reňkleri, giňişlik duýgusy we güýçli wizual dramasy barada düşünje berýär.
Ametow Jemşat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 107-nji toparynyň talyby
