Talhatanbaba Metjidi

​Türkmen topragy – gadymy siwilizasiýalaryň, beýik imperiýalaryň we gaýtalanmajak binagärlik sungatynyň mekanydyr. Şolaryň arasynda Mary welaýatynyň Ýolöten etrabynda ýerleşýän Talhatanbaba metjidi, Orta asyr türkmen binagärliginiň iň kämil we üýtgeşik nusgalarynyň biri hasaplanýar. Bu ýadygärlik diňe bir ybadathana bolman, eýsem, ata-babalarymyzyň gurluşyk sungatynda ýeten derejesiniň aýdyň subutnamasydyr.Talhatanbaba metjidi takmynan XI–XII asyrlarda, ýagny Beýik Seljuklar döwründe bina edilipdir. Bu döwür Marynyň (gadymy Merwiň) ylymda, medeniýetde we sungatda iň gülläp ösen wagtydyr.Metjit, şol döwürde ýaşap geçen we halk arasynda uly hormat goýlan Talhatan baba atly şyhyň hormatyna guruldygy çak edilýär. Ol diňe bir dini desga bolman, eýsem, obanyň jemgyýetçilik durmuşynyň merkezi bolup hyzmat edipdir.

​Bu metjidi beýleki taryhy binalardan tapawutlandyrýan esasy aýratynlyk – onuň nepis kerpiç örümidir. Hünärmenler bu binany “kerpiçden edilen şaý-sep” diýip hem atlandyrýarlar.

​Metjit gönüburçly görnüşde bolup, onuň içi üç bölege bölünendir. Ortaky bölek uly gümmez bilen, gapdalky iki bölek bolsa kiçiräk gümmezler bilen ýapylypdyr.Diwarlaryň ýüzündäki nagyşlar ýörite bişen kerpiçleriň dürli usullarda örülmegi arkaly döredilipdir. Bu nagyşlar oýma usulynda däl-de, kerpiçleriň çykyp duran we içine girýän görnüşde örülmegi bilen emele gelýän kölegeler arkaly janlanýar. Talhatanbaba metjidiniň beýleki metjitlerden tapawudy, onuň aýratyn duran minarasynyň bolmazlygydyr (ýa-da biziň günlerimize çenli saklanyp galmandyr). Binanyň gümmezleri diňe bir örtgi bolman, eýsem ses (akustika) ulgamyny sazlamakda hem uly rol oýnapdyr.Metjidiň diwarlaryndaky kerpiç nagyşlary şeýle bir inçe we takyk işlenipdir welin, olar asyrlar geçse-de, özüniň çeperçilik gymmatyny ýitirmändir. Bu usul Seljuk binagärliginiň “Golýazmasy” hasaplanýar.

​Talhatanbaba metjidi asyrlaryň dowamynda ýerli ilatyň zyýarat edýän we namaz okaýan mukaddes ýeri bolup gelipdir. Ol Türkmenistanyň çäginde doly we gowy saklanyp galan seýrek ýadygärlikleriň biridir.Bu bina 19-njy asyryň ahyrlarynda we 20-nji asyryň başlarynda alymlar tarapyndan öwrenilip başlanýar. Häzirki wagtda bolsa, döwlet tarapyndan goralýar we abatlaýyş işleri yzygiderli alnyp barylýar. Ol syýahatçylaryň we taryhçylaryň iň köp ünsüni çekýän ýadygärlikleriň sanawyna girýär.

Talhatanbaba metjidi – türkmen halkynyň döredijilik zehininiň, inženerçilik pähiminiň we ruhy dünýäsiniň birleşmesidir. Ol diňe bir daş we kerpiç üýşmegi däl, eýsem, biziň şöhratly taryhymyzyň janly şaýadydyr. Bu ajaýyp binany gorap saklamak we geljekki nesillere ýetirmek, milli mirasymyza bolan hormatymyzyň nyşanydyr.

Yakubjanow Ylýas

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 107-nji toparynyň talyby