RU
Zootehniýa ylmynyň ösüş taryhy öý haýwanlarynyň eldekileşdirilmeginden (domestikasiýasyndan) başlap, häzirki zaman genetikasyna çenli uzalyp gidýän köp basgançakly ýoldur.
Aşakda bu ylmyň esasy ösüş basgançaklary berilýär:
1. 🌾 Başlangyç döwür (Biziň eýýamymyzdan öňki 10000 – 6000 ýyl ozal)
Bu döwür Neolitik rewolýusiýasy bilen baglanyşykly.
Eldekileşdirme: Adamlar oturymly ýaşaýşa geçip, ilkinji gezek goýunlary, geçileri, doňuzlary we sygyrlary eldekileşdirdiler.
Ilkinji saýlama: Zootehniýa ylmy heniz ýokdy, ýöne mallaryň arasynda has ýuwaş, tiz köpelýän we has köp önüm berýänlerini saýlap saklamak arkaly amaly saýlama başlandy. Bu, haýwanlaryň häsiýetleriniň üýtgemegine getiren ilkinji uly ädimdi.
2. 🏛️ Gadymy siwilizasiýalar döwri
(Müsür, Mesopotamiýa, Rim)
Köpçülikleýin saklamak: Mallaryň uly sürüleri peýda boldy. Esasan hem atlar harby we ulag maksatlary üçin, sygyrlar bolsa ekin meýdanlaryny sürýän esasy iş güýji hökmünde möhüm rol oýnady.
Ilkinji ýazgylar: Gadymy Müsürde we Rimde mallary saklamagyň, olary iýmitlendirmegiň we kesellerden goramagyň ilkinji düzgünleri ýazylyp başlandy. Mysal üçin, rimli alymlar Kato we Warron maldarçylygyň ykdysady we amaly taraplaryny beýan etdiler.
3. 🛡️ Orta Asyr Döwri
Ösüşiň haýallamagy: Ylmy ösüşler haýallasa-da, ýerli şertlere uýgunlaşan köp sanly görnüşler (porodalar) döredi. Haýwanlaryň aýratynlyklarynyň (reňki, ululygy) üýtgemegi köplenç izolýasiýa we tebigy saýlama bilen baglydy.
4. 🧬 Ylmy Zootehniýanyň döremegi (XVIII–XIX asyrlar)
Bu döwürde zootehniýa aýratyn ylym hökmünde emele geldi.
Robert Bakewell (1725–1795 ý.): Bu iňlis fermeri zootehniýanyň atasy hasaplanylýar. Ol ilkinji bolup maksatly toparlaýyn saýlama (line-breeding) usulyny ulanyp, “New Leicester” goýun görnüşini we gowy et berýän sygyr görnüşlerini döretdi. Ol mallaryň daşky sypatlaryna (eksteriýerine) we önümliligine esaslanýan planly ösdürip ýetişdirmegi girizdi.
Esasy düzgünler: Mallaryň görnüşlerini döretmekde we gowulandyrmakda nesil daragtynyň (pedigriniň) we dogry hasaba almagyň ähmiýetine düşündiler.
5. 🔬 XX Asyr: Genetika we tehnologiýa
Bu döwür zootehniýanyň iň çalt we düýpli ösüş döwri boldy.
Mendeliň kanunlarynyň ulanylmagy: Gregor Mendeliň genetika kanunlarynyň gaýtadan açylmagy, mallaryň häsiýetleriniň miras geçişini ylmy taýdan düşündirmäge mümkinçilik berdi.
Populýasiýa genetikasy: Ronald Fişer, Sewall Wright we J.B.S. Haldane ýaly alymlar toparlarda (populýasiýalarda) genleriň ýaýraýşyny öwrenip, häzirki zaman saýlama nazaryýetiniň esasyny goýdular.
Emeli tohumlandyrma (ET): Bu usul XX asyryň ortalaryndan başlap, iň gowy erkek mallaryň genlerini bütin dünýäde ýaýratmaga, we görnüşleriň gowulandyrylmagyny güýçlendirmäge mümkinçilik berdi.
Iýmitlendirme ylmy: Mallaryň iýmit siňdirişini öwrenmek we balanşirlenen rasionlary döretmek önümçiligi has ýokarlandyrdy.
6. 💻 Häzirki Zaman (XXI Asyr)
Genom saýlamasy (Genomic Selection): Bu, mallaryň DNK-syny barlamak arkaly, olaryň geljekdäki önümlilik potensialyny ýaş wagtynda (dogulmazdan öň hem) anyklamaga mümkinçilik berýän iň täze usuldyr. Bu, saýlamanyň tizligini we takyklygyny ep-esli ýokarlandyrýar.
Biotehnologiýa: Embrion göçürmek we Klonirleme (cloning) ýaly usullar has gowy genleriň ýaýramagyny çaltlandyrýar.
Durnuklylyk: Häzirki zaman zootehniýasy ekologiýa taýdan durnuklylyga (meselem, metan gazy çykarylyşyny azaltmak) we mallaryň ýaşaýyş şertleriniň gowulanmagyna (welfere) uly üns berýär.
Arslan GUWANJOW
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Weterinar lukmançylygy fakultetiniň Zootehniýa taýýarlyk ugrunyň 2-nji ýyl talyby
