RU
Dutar, Türkmen halkynyň milli saz gurallarynyň iň mukaddesi we iň gadymysydyr. Ol diňe bir iki tarly agaç gural däl, eýsem, Türkmen ruhunyň we taryhynyň saklaýjysydyr. Asyrlaryň dowamynda, dutar bagşylaryň we halkyň esasy guraly bolup, şatlykda-gussada, toýda-ýasda ynsan kalbynyň ähli duýgularyny beýan etmekde ulanylyp gelnipdir. Dutar – türkmen medeniýetiniň iň ýaýran we iň gymmatly simwolydyr.Dutaryň kökleri müňýyllyklara uzalyp gidýär. Onuň sada gurluşy (uzyn sapak we kiçijik sesi güýçlendiriji bölek) örän çuňňur many-mazmuny özünde jemleýär.
Arheologiki tapyndylar we taryhy çeşmeler dutaryň Salyr Türkmenleriniň we beýleki Oguz tireleriniň durmuşynda esasy orny eýeländigini görkezýär. Ol söweşlerde ruhy goldaw beren, ýeňişleri wasp eden we parahatçylyk döwründe kalplara rahatlyk getiren guraldyr. Dutar bir milletiň durmuşynyň ähli pursatlary bilen baglanyşykly. Onuň mukamy bilen täze doglan çaga garşylanýar, ýigitler at salýar, we garrylar ähli ömür taryhyny gürrüň berýär. Dutar, her bir türkmeniň ýaşaýyş ýolunyň simwolik şaýadydyr.Dutaryň gurluşynda sadalyk we çuňňur filosofiýa jemlenendir. Onuň iki tarynyň aýratyn manysy bar.Köplenç, dutaryň bir tarynyň ýere, ikinji tarynyň bolsa asmana ýa-da ynsanyň dünýewi we ruhy taraplaryna degişlidigi aýdylýar. Iki taryň sazlaşygy — bu ýaşaýşyň deňagramlylygynyň we ähli zatlaryň birikmesiniň mukamy.Dutarda çalynýan her bir mukam (mysal üçin, Nuraly, Ýandym, Sallançak we başgalar) ynsan duýgularynyň anyk birini beýan edýär. Bagşy çalýan mukamy arkaly söýginiň joşgunyny, ýitginiň gussasyny ýa-da gaýduwsyz gahrymançylygy diňleýjä geçirmegi başarýar. Dutaryň sesi adamyň kalbyndaky iň gizlin syrlaryň dilidir.
Dutar, bagşyçylyk sungatynyň merkezidir. Bagşy dutaryň kömegi bilen adaty sungat ýerine ýetirijisinden has ýokary derejä çykýar. Bagşy dutaryň mukamy bilen bilelikde şahyrana sözleri, dessanlary we goşgulary aýdýar. Dutar bu sözleri güýçlendirip, olary diňe bir eşidilýän däl, eýsem, duýulýan edýär. Bagşynyň ussatlygy, dutaryň sadalygyndan çylşyrymly we çuňňur duýgyny döretmek ukybyndadyr.Türkmen bagşylarynyň iň esasy aýratynlygy, olar köplenç mukamlary we aýdymlary göçme çalyş edýärler. Bu, her bir çykyşyň gaýtalanmaz we diňe şol pursat üçin döredilendigini aňladýar. Dutar, bu göçme çalyş üçin iň amatly we ylham beriji guraldyr.Globalizasiýa we täze tehnologiýalar döwründe hem dutar öz ähmiýetini ýitirmeýär.Häzirki zaman kompozitorlary we ýaş aýdymçylar dutaryň sesini modern orkestrler, ýeňil sazlar (pop/jaz) ýa-da elektron sazlar bilen birleşdirip, täze fýužen eserlerini döredýärler. Bu, dutaryň mukamyny täze nesle ýetirmäge we onuň dünýä derejesinde meşhurlygyny artdyrmaga kömek edýär.Dutar, Türkmenistanyň milli buýsanjynyň simwoly bolup, halkara festiwallarda we medeni çärelerde ýurduň medeni aýratynlygyny görkezýär. Onuň ÝUNESKO-nyň maddy däl medeni miras sanawyna girmegi hem, bu guralyň ähmiýetiniň global derejede ykrar edilýändigini tassyklaýar.
Dutar – Türkmen milleti üçin diňe bir gural däl. Ol taryhyň sesi, kalbyň simwoly we geljegiň mukamydyr. Dutaryň her bir tarynyň titremesi, türkmen halkynyň ýaşaýyş durşunyň, söýgüsiniň we ynamynyň çuňňur beýanydyr. Bu simwolik gural, biziň ruhy baýlygymyzyň ebedi çeşmesidir.
Annagulyýewa Güljemal
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby
