Mukam we Nepislik

Saz, ynsan duýgularyny we pikirlerini iň çuňňur beýan edýän uniwersal dildir. Bu dilde esasy iki element çylşyrymly sazlaşykda ýaşaýar: Mukam (Melody) — sesiň yzygiderli we tanalýan akymy, we Nepislik (Refinement) — ýerine ýetirişiň inçe, ussatlyk bilen edilen we duýguly çuňlugy. Mukam, sungatyň ruhuny berýän bolsa, nepislik oňa maddy görnüşde ýürek we kalbyň inçeligini goşýar. Bu sazlaşyk, hakyky sungatyň dörän ýeridir.

​Mukam, diňe bir notalaryň yzygiderliligi däl, eýsem, ynsanyň içki dünýäsiniň iň ilkinji, iň arassa sesi we çeşmesidir. Mukamda milletiň ruhy taryhy, ýaşaýşy we pelsepesi kodlaşdyrylandyr. Türkmen milli mukamlarynda  ýaşaýşyň sadalygy, çölleriň giňişligi we durmuşyň çylşyrymly duýgulary öz beýanyny tapýar. Mukam, diňleýjä göni duýguly täsir edip, onuň ýadyny we kalbyny herekete getirýär.Mukam, taryhy dessanlary we söýgi hekaýalaryny nesilden-nesle ýetirmegiň iň durnukly guralydyr. Dutar mukamyny bir gezek eşiden adam, ony aňsatlyk bilen ýatdan çykarmaýar. Mukam, kollektiw (umumy) ruhy ýadyň esasy daýanjydyr.

Nepislik, mukamyň daşky dünýäde janlanýan ussatlyk tarapydyr. Ol sazandanyň ýa-da bagşynyň öz mukamyna goýýan ruhy zähmetidir. Türkmen bagşyçylyk sungatynyň nepisligi, dutar çalmagyň inçe usullarynda (kärlerinde) jemlenendir. Sesiň reňkini üýtgetmek, tremolo, wibrato ýa-da notalaryň arasyndaky ýuwaş geçişler ýaly tehniki usullar nepisligiň esasy görkezijileridir. Nepis ýerine ýetiriş, diňleýjä diňe bir saz eşitdirmeýär, eýsem, çärä gatnaşýan duýgusyny döredýär.Nepislik diňe saz çalmakda däl, eýsem, dutaryň ýasalyşynda we bezeginde hem öz beýanyny tapýar. Inçe oýmalar we gurnalan tarlar, guralyň özüni sungat eserine öwürýär. Bu, medeniýete we ussatlyga bolan çuňňur hormaty görkezýär.Hakyky sungat, mukamyň ruhy joşguny bilen nepisligiň akyl-paýhasy sazlaşanda dörän ýeridir.

​Mukam, ylham we duýgy bilen döräp, sazandanyň içki islegini beýan edýär. Nepislik bolsa, bu duýgyny düzgünleriň we taryhy däpleriň çäklerinde saklaýar. Meselem, bagşy döredijilikli hereket etse-de, ol öz sebitiniň (Daşoguz, Ahal ýa-da Lebap) mukam çalmak däbinden çykmaýar. Bu özara sylaşyk sazlaşygy döredýär. Nepislik, mukamyň duýguly geçişlerini (ýokary notalardan pes notalara, ýa-da haýal tempodan çalt tempoga) inçe we ýakymly edýär. Bu, diňleýjiniň kalbyny agyrdyp biljek duýguly şoklardan goraýar we sungatyň täsirini güýçlendirýär.Türkmenistanyň medeniýetinde Mukam we Nepislik, diňe bir saz sungatynda däl, eýsem, durmuşyň beýleki ugurlarynda hem ýaşaýar.

​ Şygyrlardaky nepislik, sözleriň dogry saýlanmagynda we setirleriň ritmindäki inçelikde duýulýar. Mukam bolsa, şygyryň umumy äheňini we ruhy joşgunyny. Ynsan gatnaşyklarynda hem mukam (açyk we dogruçyl gatnaşyk) bilen nepislik (edep-terbiýe, sylaşyk we ýerlikli çemeleşme) esasy orny eýeleýär. Däp-dessurlardaky nepislik, milletiň ruhy medeniýetiniň ýokary derejesini görkezýär.Mukam we Nepislik – bu sungatyň ýaşaýyş güýjüni üpjün edýän iki esasy sütündir.

​Mukam, bize ylham we duýgy berýän ýürek bolsa, nepislik bolsa bu duýgyny iň ýokary derejede, iň inçe we iň tämiz görnüşde beýan etmegi öwredýän akyl-paýhasdyr. Bu ikisiniň sazlaşygy bolmasa, sungat diňe bir boş ses ýa-da gury düzgün bolup galar. Hakyky sungat, ruhuň joşguny bilen ussatlygyň inçeliginiň birligidir.

Geldiýewa Leýli

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 116-njy toparynyň talyby