Beýik Ýüpek Ýolunyň Ruhy Mirasy

​Beýik Ýüpek Ýoly, b.e. öňki II asyrdan tä XVI asyra çenli Ýewraziýany birleşdiren taryhy söwda ugrudyr. Emma bu ýol diňe bir ýüpegi, gymmat bahaly daşlary ýa-da tagamlary daşamak üçin däl, eýsem, ruhy gymmatlyklaryň, filosofiýalaryň, dinleriň we sungat ussatlygynyň ägirt uly alyş-çalş merkezi bolup hyzmat etdi. Ýüpek Ýolunyň hakyky baýlygy onuň ruhy mirasydyr.

Ýüpek Ýoly, dünýäniň esasy dinleriniň we filosofiki akymlarynyň Gündogardan Günbatara we tersine ýaýramagyna gönüden-göni täsir etdi. Hindistanda dörän Buddhizm, Ýüpek Ýolunyň üsti bilen Merkezi Aziýa we Hytaýa ýaýrady. Türkmenistanyň käbir taryhy ýerlerinde (Meselem, Merwde) Budda ybadathanalarynyň galyndylary tapyldy. Bu, dini garaýyşlaryň näderejede uzaklara ýaýrandygyny görkezýär. VII asyrdan başlap, Yslam dini Ýakyn Gündogardan Ýüpek Ýolunyň ugruny yzarlap Merkezi Aziýa we ondan hem Hytaýa çenli ýetdi. Söwda kerwenleri yslam medeniýetiniň, bilimiň we arhitekturasynyň elementlerini özleri bilen alyp gitdiler. Gadymy Pars imperiýasynda dörän Zoroastrizm we Hristiançylygyň Nestorçylyk mezhebi hem bu söwda ugurlaryny ulanyp, uly çäklere ýaýramagy başardy.Ýüpek Ýolunyň ugurlarynda ýerleşen şäherler diňe bir söwda merkezleri däl, eýsem, bilim we ylym ösen merkezlerdi.

​ Merw şäheri (häzirki Türkmenistan) özüniň ägirt uly kitaphanalary bilen bellidi. Alymlar grek, hindi we pars traktatlaryny arap diline terjime edip, matematika, tebipçilik, astronomiýa we geografiýa boýunça uly açyşlar etdiler.Ýüpek Ýoly Hindistandan getirilen san ulgamyny (häzirki wagtda arap sanlary diýilýän) Günbatara ýaýratmaga kömek etdi. Algebra ýaly ylymlar, Gündogar alymlary tarapyndan esaslandyryldy we bu ýol arkaly Ýewropa ýetirildi.Ýüpek Ýoly arkaly sungatyň dürli görnüşleri we ussalary bir-birini baýlaşdyrdy.Merkezi Aziýadaky metjitler, minaralar we kerwensaraýlar Ýakyn Gündogaryň, Pars we ýerli göçme halklaryň arhitektura däplerini birleşdirýär. Köneürgençdäki minaralar we Merwdäki Soltan Sanjaryň aramgähi bu medeni sinteziň aýdyň mysallarydyr.Çini gaplar Hytaýdan geldi, emma olaryň bezegleri ýerli stil bilen utgaşdy. Dürli halklaryň nagyşlary, reňkleri we usullary halyçylykda, zergärçilikde we miniatýura sungatynda öz beýanyny tapdy.Saz gurallary, aýdym aýtmak we bagşyçylyk däpleri Ýol boýunça hereket etdi. Dutaryň gurluşynyň we çalynyş usulynyň kemala gelmeginde beýleki goňşy halklaryň saz medeniýetiniň täsiri ulydyr.Ýüpek Ýolunyň ruhy mirasy häzirki zamanda hem uly ähmiýete eýedir.

​Bu ýoluň taryhy, dürli dinleriň we medeniýetleriň asyrlar boýy parahat we netijeli gatnaşykda ýaşap bilendigini subut edýär. Bu, häzirki döwürde medeni sylaşyk we dialog üçin gymmatly nusgadyr.Türkmenistan häzirki wagtda “Beýik Ýüpek Ýolunyň Täzeden Dikelmegi” atly başlangyçlary öňe sürýär. Bu, diňe bir ykdysady gatnaşyklary däl, eýsem, ruhy we medeni köprüleri dikeltmegi maksat edinýär.

Beýik Ýüpek Ýolunyň ruhy mirasy diňe bir belli bir ýurda degişli däl, eýsem, umumadamzat gymmatlygydyr. Ol bize, ynsan ruhunyň çäksizligini, bilim we ruhy gözlegleriň taryhyň iň güýçli hereketlendirijileridigini öwredýär. Türkmenistan bolsa, bu ruhy köpriniň iň esasy çatrygy hökmünde, medeni gymmatlyklary gorap saklamakda we olary täze nesle ýetirmekde uly jogapkärçiligi öz üstüne alýar.

Kakajanowa Kümüş

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 116-njy toparynyň talyby