RU
Ýagyş sesi – dymşyk we köşeşdiriji, ýöne ýagyş gutarandan soňky pursat – hakyky jadyly pursatdyr. Älem gögüniň täzeden reňklenmegi we ýerden galýan aýratyn, tämiz ysy biziň duýgularymyzy oýarýar. Bu makala, ýagyşdan soňky dünýäniň nähili üýtgeýändigini we Petrikor ady bilen tanalýan şol ajaýyp ysyň ylmy syryny öwrenýär.
Ýagyşdan soň tebigatyň reňkleri adatdakydan has parlak we janly görünýär. Bu, diňe bir duýgy däl, eýsem, birnäçe ylmy sebäbi bar bolan optiki hadysadyr:Arassalanan Howa: Ýagyş, howadaky tozan bölejiklerini we hapalary ýuwup arassalaýar. Netijede, Gün şöhleleri ýer ýüzüne gelende az ýaýraýar. Howanyň tämizlenmegi reňkleriň ýitiligini artdyrýar.Çyglanan Ýüzler: Çyglanan otlar, daşlar we ýapraklar şöhläni has köp siňdirýärler, bu bolsa olaryň reňklerini has doýgun (gaty) we garaňky görkezýär. Mysal üçin, ýaşyl reňk has çuňňur ýaşyl bolýar.Älemgoşar: Ýagyşdan soň howada galan suw damjalary Gün şöhlelerini sindirip (böwetläp), şöhlesini öz reňklerine (spektre) bölýär. Şeýlelik bilen, beýik älemgoşar peýda bolýar. Ýagyşdan soň gelen şol ýakymly, topraksy ysyň ady bar: Petrikor. Bu söz grekçeden gelip, ‘petra’ (daş) we ‘ichor’ (hudaýlaryň gany) manylaryny berýär.
Petrikor esasan iki esasy elementiň utgaşmasydyr:Geosmin: Bu, ýerde ýaşaýan Aktinobakteriýa atly ygyr mikroorganizmleri tarapyndan öndürilýän organiki birleşmedir. Gurak döwürde bu bakteriýalar sporalar öndürýärler. Ýagyş damjalary gurak topraga düşende, olaryň döreden köpürjiklerine (aýrabuzlar) ýygnanan Geosmin molekulalary howa galýar. Ösümlik Ýaglary: Gurak döwürde käbir ösümlikler tebigy ýaglary bölüp çykarýarlar. Ýagyş ýaganda bu ýaglar ýerde we daşlarda ýygnanýar we Geosmin bilen bilelikde howa bugaryp, Petrikor ysyny döredýär.Ylmy barlaglar, ynsan burnunyň Geosmin ysyna iň duýgur bolandygyny görkezýär. Adamlar, hatda Petrikoryň ysyny beýleki köp yslardan has ir we az konsentrasiýada hem duýup bilýärler, sebäbi bu ysy duýmak biziň ata-babalarymyz üçin suw we ýaşaýyş çeşmesini tapmakda möhüm ähmiýete eýe bolupdyr.
Petrikoryň we arassalanan reňkleriň esasy täsiri biziň ruhumyzda ýüze çykýar. Ýagyşdan soňky tämizlik duýgusy, köplenç täzeleniş, umyt we köşeşme bilen baglanyşyklydyr. Ýagyşyň sesiniň teta tolkunlaryny döredip, relaksasiýa (rahatlanma) çagyryşy we soňky tämiz howa, ynsan aňyny arassalaýar we pikirleri tertipleşdirmäge kömek edýär.Şahyrlar we suratkeşler ýagyşdan soňky parahatlygy köplenç “tämiz sahypa” ýa-da “dünýäniň ikinji dogluşy” hökmünde beýan edipdirler, bu bolsa döredijilige uly ylham beripdir.
Ýagyşdan soňky dünýä – bu diňe bir ylmy hadysalar toplumy däl. Ol, howanyň, suwuň, reňkleriň we ysyň utgaşmagyndan döreýän, duýgularymyzy we iň gadymy instinktlerimizi oýarýan täsin bir teatr sahnasydyr. Biz Petrikoryň ysyny duýanymyzda, tebigat bilen bolan iň çuň we ilkinji baglanyşygymyzy ýatlaýarys.
Gummanow Ahmet
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 118-nji toparynyň talyby
