Mukam we Nepislik

​Mukam (Melody, Saz) we Nepislik (Estetika, Inçelik) — bu iki düşünje, ynsan duýgularynyň iň inçe gatlaklaryna aralaşýan sungat dünýäsiniň iň esaslarydyr. Olar diňe bir ses we görnüş däl, eýsem, ynsanyň ýaşaýyş bilen baglanyşygyny, gözelligi duýuş ukybyny we ruhy beýanyny görkezýän pelsepedir.Mukam, ynsan duýgularyny we pikirlerini wagt we giňişlikde alyp barýan yzygiderli ses akymydyr. Gowy mukam, sözsüz gürleşýär. Ol begenji, hasraty ýa-da arzuwy beýan edip, diňleýjiniň ruhuna gönüden-göni täsir edýär. Gadymy grekler mukamyň adamyň ahlak häsiýetine täsir edýändigine ynanýardylar.

Milli mukamlar (meselem, türkmen halk aýdymlaryndaky Dutar mukamlary), taryhy wakalary, däp-dessurlary we halkyň umumy ruhuny nesillerden-nesle geçirýär. Mukam, medeni mirasyň ýaşaýyş çeşmesidir. Iň gowy mukamlar, sadalygy we çylşyrymlylygy birleşdirýär. Olaryň ýatda galyjy frazalary (temalary) ynsan aňynda uzak saklanýar we duýgy taýdan durnuklylyk döredýär.

​Nepislik (Estetika) — bu diňe owadanlyk däl. Ol gözelligiň, sungatyň we tebigatyň ynsan ruhuna edýän täsirini öwrenýän pelsepe (Estetik Pelsepe) hem-de onuň amaly beýanydyr. Nepislik, görnüşde, reňkde, gurluşda we hyzmatda tapylýar.Nepislik, önümiň soňky görnüşinde däl, eýsem ony döretmegiň prosesinde hem gizlenendir. Mysal üçin, türkmen el halysynyň nepisligi, diňe nagyşlarynda däl, eýsem, ýüplügi taýýarlamak, reňklemek we dokamak prosesiniň kämil ýerine ýetirilişindedir.Nepislik, formanyň (görnüşiň) manyny açyp görkezmegini üpjün edýär. Binagärlikde, bir binanyň nepisligi, onuň diňe estetiki taýdan owadanlygy däl, eýsem ulanylyşyň amatlylygy (ergonomikasy) bilen sazlaşykly bolmagydyr. Nepislik, hünärmentçilikde iň kiçijik detallara berilýän ünsi talap edýär. Bu inçelik, sungat eseriniň kemsizligini we ruhy gymmatyny ýokarlandyrýar.

​ Aýdym-sazyň we tansyň nepisligi, mukamyň hereket arkaly fiziki beýanydyr. Tans, mukamyň berýän duýgusyny bedeniň inçe hereketleri (nepis hereketler) bilen görsel görnüşe geçirýär.Vizual sungatda (Surat, Heykeltaraşlyk) şekiller we reňkler, mukamyň ritmini we sazlaşygyny ýatladýan kompozisiýany döredip biler. Meselem, reňkleriň birinden beýlekisine ýumşak geçişler, slow mukamyň akymyny görkezýär.

Mukam we Nepislik, ynsan ruhunyň iki esasy dilidir. Mukam, kalbyň iň içki duýgularyny beýan etmäge mümkinçilik berýän sazly inçe ýoldur. Nepislik bolsa, biziň daşky dünýädäki ähli zatlardan: gündelik önümden tä uly binagärlik eserine çenli — gözelligi duýmak ukybymyzdyr. Bu iki güýç birleşende, olar diňe bir sungat däl, eýsem, ýaşaýyşyň özi üçin kämil bir sazlaşygy döredýär.

Gäwirowa Nursoltan

Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby