RU
Akustika — bu diňe bir sesler baradaky ylym däl-de, eýsem biziň dünýäni nähili kabul edýändigimizi kesgitleýän täsin bir älemdir. Ses tolkunlarynyň nähili döreýändigi, ýaýraýandygy we jisimlere urulyp, yzyna dolanyp gelşi baradaky bu ylym, gündelik durmuşymyzdan başlap, kosmos tehnologiýalaryna çenli hemme ýerde bar.
Fizika nukdaýnazaryndan akustika — maddy gurşawda (howada, suwda ýa-da gaty jisimlerde) mehaniki yrgyldylaryň ýaýraýşyny öwrenýän bölümdir. Ýöne bu ylmyň aňyrsynda örän gyzykly hadysalar ýatyr.
Köp haýwanlar üçin akustika olaryň “gözi” bolup hyzmat edýär.Ýarganatlar we delfinler ses tolkunlaryny goýberip, olaryň binalara ýa-da balyklara urulyp gaýdyşy arkaly töweregiň “suratyny” çyzýarlar. Olar sesiň kömegi bilen iň kiçijik obýektleriň hem ýerini anyklap bilýärler.
Gresiýadaky gadymy Epidaur teatrynda sahnabazlaryň pessaý ses bilen aýdan sözi, iň ýokarky hatarda oturan 14 müň tomaşaçynyň her birine dury eşidilipdir.Bu jady däl-de, takyk akustiki hasaplamadyr. Oturgyçlaryň ýerleşişi we ulanylan daşlaryň hili pes ýygylykly sesleri (mähelle gürpüldisini) bökdep, adam sesiniň ýygylyklaryny güýçlendiripdir.
Suw howadan has dykyz bolandygy üçin, ses suwuň içinde 4,5 esse çalt ýaýraýar.Gök kitleriň çykaran sesleri okeanyň aňry ujundaky, müňlerçe kilometr uzaklykdaky beýleki kitler tarapyndan eşidilip bilner. Bu bolsa suwasty dünýäniň özboluşly “internet toruna” meňzeýär.
Dünýädäki iň dymşyk ýer Microsoft kompaniýasynyň laboratoriýasyndaky anekoik (ses yzyna gaýtarmaýan) otagdyr. Bu ýerde ses derejesi -20.35 dB töweregi bolup, ol ýerde duran adam öz ganynyň aýlanyşyny we süňkleriniň sürtülmesini eşidip bilýär. Adamlaryň köpüsi bu “agyr” dymşyklyga 45 minutdan artyk çydap bilmeýärler.
Akustika — biziň eşidişimizden has giňdir. Ol saz gurallarynyň owazynda, binalaryň gurluşygynda, hatda kosmosyň çuňluklaryndaky yrgyldylarda hem bar. Sesiň güýjüni we onuň kanunlaryny bilmek, dünýäniň “sazyny” has gowy duýmaga kömek edýär.
Hydyrow Azat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 122-nji toparynyň talyby
