RU
Gülýaka Türkmen gelin-gyzlarynyň gadymdan gelýän iň saýlama we owadan milli şaý-sepleriniň biridir.Gülýaka şaý-sepiniň iň esasy aýratynlygy onuň çuňňur simwolik manysynyň bolmagydyr.Gülýakanyň tegelek şekli Günüň şekilini aňladýar. Gülýakanyň ýüzüne ýerleşdirilen gaşlar we nagyşlar wagtyň, ýylyň we astronomik hadysalaryň aňlatmasy bolup hyzmat edýär:Gülýakanyň her bir böleginde (pasylda) ortadan goýlan ýene-de üç sany gaş bolsa, her pasylda üç aýyň we şeýlelikde, bir ýylda on iki aýyň bardygyny alamatlandyrýar. Gülýaka Günüň energiýasyny we güýjüni özüne siňdirýän jadyly möhür (tumar) hökmünde kabul edilipdir. Ol ony dakynýan gelin-gyzlary gözden-dilden goraýar, janyna saglyk berýär, durmuşyny bagtly we döwletli edýär diýip hasaplanypdyr.Türkmen zergärleri gülýakany ýasamagyň çylşyrymly usullaryny ulanypdyrlar. Köplenç arassa kümüş ulanylypdyr. Altyn bilen kümşi garyşdyryp ulanmak az duş gelipdir.
Esasy usullar ýençme (söwmek) we ismil (filigran, inçejik simler bilen işlemek) görnüşleridir.Gaşlar köplenç gök, ýaşyl we gyzyl reňkli gymmatbaha daşlardan ýa-da reňkli aýnalardan ownuk görnüşde bolupdyr. Gök reňk – asmany, gyzyl reňk – durmuşyň gyzgynlygyny we mukaddesligi aňladypdyr.
Türkmen dilinden terjime edilende “Gülýaka” sözüniň manysy “gülleýän gül” diýmegi aňladýar.
Adatça tegelek görnüşde bolup, aşaky böleginde erkin sallanyp duran uzyn şelpe (sallançak) bezegleri bolýar. Käbir görnüşleri, mysal üçin, günbatar türkmenleriniň “tomarçakly gülýakasy” ýa-da “gabarçakly gülýakasy” bir, iki, hatda üç gatly bolup bilýär.Gyzdyr gelinleriň keşbini has-da gözelleşdirýär, görk berýär.Türkmen şaý-sepleri diňe bir bezeg däl, eýsem bela-beterden goraýan tumar hökmünde hem döredilipdir. Gülýakanyň görnüşiniň, daşlarynyň ýerleşdirilişiniň hem jadyly manysy bolupdyr.Şaý-sepleriň agramly bolmagy (bir türkmen aýalynyň dakynan şaýy 7-10 kg, hatda 36 kg çenli ýetip bilipdir) gelin-gyzlaryň oturyp-turuşynyň, hereketleriniň asyllylygy we edepliligi talap etmegine täsir edipdir.Kümüşden ýasalyp, köplenç ot bilen altyn çaýylan (fire gilding) reňk berilýär.Gyrymsyja (tegelek) gymmatbahaly daşlar, esasan-da gyzyl, gök we ýaşyl reňkli aýnalar (gaşlar) ulanylýar.
Üstündäki nagyşlar we şekiller aýratyn çeperçiligi bilen tapawutlanýar.Gyzýaka we bilezik, ýüzük, gulak-halka ýaly şaýlar bilen birlikde, Gülýaka hem ähli ýaşdaky zenan maşgalalaryň dakynmaga rugsat berilýän şaýlarynyň hataryna girýär.
Käbir welaýatlarda, mysal üçin, tomarçakly gülýaka diňe ärli aýallara degişli hasaplanypdyr, sebäbi onuň döreýiş taryhy nesil öndürýän zenan maşgala bilen baglanyşykly diýlip görkezilýär.Türkmenistanyň her welaýatynyň zergärçilik mekdebi özboluşly aýratynlyklary bilen tapawutlanypdyr.Balkan welaýatynda ulanylýan gülýaka we beýleki şaýlarda köplenç şelpelere däl-de, esasan-da işme zynjyrlar arkaly berkidilen sesli düwmelere (jigirdeklere) köp üns berlipdir. Sesli düwmeli şaýlar has ýaş gyz-gelinlere niýetlenipdir.
Tomarçakly Gülýaka: Günbatar Türkmenlerde duş gelýän bu görnüş (käbir çeşmelerde gabarçakly gülýaka diýlip hem atlandyrylýar) birnäçe gatdan ybarat bolup, onuň manysy nesil öndürýän zenan maşgala bilen baglanyşyklydygy sebäpli, diňe ärli aýallara dakynmak talap edilipdir.
Gülýaka türkmen zergärleriniň sungatynyň çuňňur filosofik we tebigaty öwrenmeklik bilimini özünde jemleýän bahasyna ýetip bolmajak mirasydyr.
Welmämmedowa Akgözel
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 105-nji toparynyň talyby
