RU
Toprak – bu diňe bir ýer ýüzi däl. Ol janly barlyklaryň, daşlaryň we howa şertleriniň müňýyllyklaryň dowamynda özara täsiriniň netijesidir. Topragyň emele gelişi (pedogenez) örän çylşyrymly, köp faktorly we aýratyn bir ylym (gr. pedon – toprak, genesis – gelip çykyş) bolup durýar.Toprak ilkinji başlangyç material –bolup hyzmat etÿàr.Munuň üçin millionlarça ýyl gerek bolýar.
Fiziki dargama bu,Temperatura üýtgemeleri: Gündiz daşlaryň gyzmagy (giňelmegi) we gije sowamagy (ýygrylmagy) netijesinde daşlarda ownuk jaýrykçalar emele gelýär. Suwuň daşlaryň jaýryklaryna girip, doňanda göwrümini ulaltmagy (1:11 gatnaşygynda) netijesinde daşlar dargap, ownuk böleklere öwrülýär.Çäge däneleriniň we daş bölekleriniň bir-birine süýkenmegi netijesinde has hem ownuklanmagy.
Himiki dargama bu,Gidroliz we Oksidlenme: Suwuň, kislorodyň we uglekisly gazyň daşlaryň düzümindäki minerallar bilen reaksiýa girmegi. Meselem, demir oksidlenip (paslanyp), toprakda gyzyl-sary reňkleri döredýär.
Karbonatlaşma: Ýagyş suwunyň howadaky uglekisly gaz bilen birleşip, gowşak kislota döretmegi we onuň hekli daşlary (kalsiý karbonat) eretmegi.
Bu dargama netijesinde, ýeriň üstünde Regolit (esasy jynsyň dargan, gowşak we ownuk böleklerinden ybarat gatlak) emele gelýär. Heniz bu toprak däl, ýöne geljekki topragyň esasy (skeleti) bolup durýar.Regolitde durmuşyň başlamagy we onuň hakyky topraga öwrülmegi aşakdaky bäş esasy faktoryň özara täsiri bilen dowam edýär.Topragyň ilkibaşdaky iýmitini we fiziki häsiýetlerini (dykyzlygyny, suw geçirijiligini) kesgitleýär. Meselem:
Bazalt ýaly gara daşlardan emele gelen topraklar, köplenç, mineral we iýmit maddalary (fosfor, kaliý) taýdan has baý bolýar.
Kwarssyň agdyklyk edýän çäge daşlaryndan emele gelen topraklar bolsa qumlak bolup, suw we iýmit maddalary taýdan garyp bolýar.Bu, pedogeneziň iň esasy işjeň faktorydyr.3. Janly Barlyklar (Organizmler)
Durmuş topraklary janlandyryp, hasylly edýär.Kökleri bilen daşlary dargadýar we iň esasy – ýaprak, sütün we kök galyndylaryny goşýar. Bu galyndylar mikroorganizmler tarapyndan dargaýar we humus (gara reňkli organiki madda) emele getirýär. Humus topragyň suw saklamak ukybyny we hasyllylygyny kesgitleýär.Ýer soýuljanlary we mör-möjekler topragy garyşdyryp, howalandyryp we suwuň süzülmegine kömek edip, topragyň gurluşyny gowulandyrýarlar.Bakteriýalar, kömelekler we algy ýaly barlyklar organiki maddany dargadyp, ösümlikler üçin iýmit maddalaryny (meselem, azody) taýýarlaýarlar.
Suw akymlarynyň we erozýanyň güýçli bolmagy sebäpli toprak çalt ýuwulýar. Netijede toprak gatlagy inçe we ýaş bolýar. Erozýa az bolýar, hatda daşdan ýuwulyp gelen materiallar ýygnanýar. Netijede toprak gatlagy çuň we ýetişen bolýar.Garşylykly eňňitler kölegeli we çygly bolany üçin has galyň, çuň we gara toprakly bolup bilerler.
Toprak emele gelişi örän haýal we yzygiderli prosesdir.Täze ýuwulyp gelen (alýuwial) ýa-da gaty dik eňňitlerdäki topraklar bolup, gaty az gatlak (gorizont) görkezýärler. Uzak wagtda durnukly şertlerde emele gelen topraklar. Olar aýratyn aýdyň we çuň gatlaklardan ybaratdyr.Topragy dik keseniňde görünýän gatlaklaryň yzygiderli toplumyna Toprak Profili diýilýär. Her gatlak belli bir pedogenetiki prosesiň netijesidir.
Toprak, Ýer şarynyň iň inçe, iň ýuwaş emele gelýän, ýöne iň möhüm “derisidir”. Ol biziň üçin suw saklaýjy, iýmit üpjün ediji we ekologik ulgamyň esasy elementi bolup hyzmat edýär. Şonuň üçin, topragyň emele gelşini bilmek, ony dogry dolandyrmak we gorap saklamak üçin aýratyn ähmiýetlidir.
Allamyradow Maksat
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby
