RU
Arapaýma Amazonka derýasynda ýaşaýar. Suwuň daşynda-da dem alyp bilýär we suwuň daşynda 24 sagada çenli ýaşap bilýär.Arapaýma (latynça ady: Arapaima gigas).Arapaýma, Braziliýada Piraruku (Tupi dilinde “gyzyl balyk”) we Peruda Paíche ady bilen hem tanalýar, dünýäniň iň uly süýji suw balyklarynyň biri we iň meşhur aýratynlygy, howa bilen dem alyp bilmegi bolan ajaýyp haýwandyr.Ol dünýäde iň uly ýaşaýan, howa bilen dem alýan süýji suw balyklarynyň biri hasaplanýar.
Arapaýmalar adatça 2-3 metre 6.5-10 fut çenli uzap bilýär we agramy 200 kg-a 440 funt çenli ýetip bilýär. Taryhy taýdan has uly nusgalaryň bardygy bellenilýär.Tebigatda 15-20 ýyl töweregi ýaşaýar.
Uzyn, akymlaýyn (streamlined) bedeni, giň, süňkli kellesi we ýokaryk bakýan agzy bar. Bedeni gara reňkli we guýruk bölegi sarymtyl gyzyl reňkdedir.Howa bilen dem alÿar.(Obligatory Air-Breather).Arapaýmanyň iň täsirli aýratynlygy, Amazonka basseýniniň kyn şertlerine uýgunlaşmagydyr.Arapaýmada adaty žabralar bilen birlikde, esasy dem alyş agzasy bolan üýtgedilen ýüzgüç haltasy (swim bladder) bar. Bu halta gaty köp gan damarlaryndan (highly vascularized) ybarat bolup, hakyky öýken ýaly hereket edýär.
Onuň žabralarynyň üstki meýdany beýleki balyklara garanyňda kiçi bolup, esasy funksiýasy suwdan kislorody almak däl-de, kömürturşy gazyny suwa goýbermekdir.Arapaýma “hökmany howa dem alyjy” (obligate air-breather) diýlip hasaplanýar. Bu, suwdaky kislorod ýeterlik bolsa-da, onuň yzygiderli suwuň ýüzüne çykyp howadan dem almalydygyny aňladýar.
Uly arapaýma adatça her 5-20 minutdan bir gezek suwuň ýüzüne çykýar. Dem alanda uly, güýçli ses (ýötele meňzeş) çykarýar.
Suwsuz ÿaşamak ukyby sebäpli suwuň kislorody örän pes bolan batgalyk suwlarda we hatda gurak möwsümde suw daşynda birnäçe sagat (käbir maglumatlara görä 24 sagada çenli ýaşap bilýär, ýöne şeýle uzak wagtyň dowamynda guramazlygy wajypdyr. Amazonka derýasy we onuň goltuklaryndaky haýal akýan, köplenç kisloroda garyp suwlar we suw basan tokaýlar.
Ol et iýiji (carnivore) bolup, esasan kiçi balyklar, suwda ýaşaýan mör-möjekler, käbir halatlarda guşlar we beýleki ownuk haýwanlar bilen iýmitlenýär.Ol agzyny açyp, ownuk guýun (vacuum/suction) döredýär we şol wagt oljany agzyna sorup alýar.Gurak möwsümde çuň bolmadyk çukurlara ýumurtga taşlaýarlar. Erkek arapaýma ýumurtgalary we çagalary goraýar.
Çakdanaşa awlanmak we ýaşaýyş ýerleriniň ýitirilmegi sebäpli tebigatdaky sany azaldy. Häzirki wagtda ol IUCN tarapyndan “Howp Astyndaky” görnüş hökmünde hasaba alyndy.
Arapaýmanyň käbir görnüşleri (köplenç Arapaima gigas diýlip atlandyrylsa-da, soňky barlaglar 5 görnüşiniň bardygyny görkezýär) howp astyndadyr we Braziliýa we Peru ýaly ýurtlarda awlamak çäklendirilýär ýa-da doly gadagan edilýär. Onuň sanyny dikeltmek we ekosistemany goramak üçin köp zähmet çekilýär. Eti gymmatly bolany üçin, Arapaýma häzirki wagtda Günorta Amerikanyň köp ýerinde we Aziýanyň käbir böleginde suw ekinçiligi (akwakultura) üçin ulanylýar.
Pirkakaýew Abraý
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 114-nji toparynyň talyby
