RU
Alligator balygy (Alligator Gar): Krokodiliň burnuna meňzeş burny we iki hatarly dişleri bar. Süýji we şor suwda ýaşap bilýärAlligator Balygy (latynça ady: Atractosteus spatula) Alligator balygy (Alligator Gar), daşky görnüşi we ulylygy sebäpli “ýaşaýan galyndy” diýlip atlandyrylýan, Demirgazyk Amerikanyň iň uly süýji suw balyklarynyň biridir.
Ol lakgalar (gar) maşgalasynyň iň uly görnüşi bolup, Demirgazyk Amerikanyň iň uly süýji suw balyklarynyň hatarynda durýar.
Bu balyklaryň nesli 100 million ýyl mundan ozalky döwürlere çenli yzarlanyp, olar dinozawrlaryň döwründen bäri üýtgewsiz diýen ýaly galan.Ösen ulular adaty 1.8-2.5 m 6-8 fut uzynlyga we 45-130 kg-a (100-300 funt) çenli ýetýärler.Hasaba alnan iň uly balyk 2.6 m 8 fut 5 dýuým uzynlykda we 148 kg} (327 funt) agyrlykda bolupdy.
Uzak ýaşaýan balyklar bolup, tebigatda 50-70 ýyl käbir halatlarda 94 ýyl ýaşap bilýär.Onuň ady burnunyň krokodiliňkisine meňzeş bolmagyndan gelip çykýar. Kellesi giň, burny gysga we ýasy. Iň esasy aýratynlygy, ýokarky eňeginde iki hatar uly, ýiti we konus şekilli dişleriniň bolmagydyr. Bedeni ýönekeý balyk gabyklary ýaly däl-de, romb şekilli, süňk görnüşli, biri-birine birikýän ganoid gabyklar bilen örtülendir. Bu gabyklar “zerehli mail” ýaly gaty we örän çydamly bolup, haýwany ýyrtyjylardan goraýar. Gyzgyn howada we kislorody pes suwlarda ýaşamak üçin adaty žabralaryndan başga-da, ýörite gan damarlary bilen üpjün edilen ýüzgüç haltajygyna (swim bladder/lung) eýedir. Bu aýratynlyk oňa wagt-wagt suwuň ýüzüne çykyp, göni howadan dem almaga mümkinçilik berýär. Adatça goňur ýa-da ýaşyl-zäýtun reňkli bolup, garyny açyk çal ýa-da sarymtyl reňkdedir.Ol ewrigalin (euryhaline) balykdyr, ýagny süýji suwlarda (derýalar, köller, batgalyklar) ýaşaýar, ýöne esasan Ýewropada we Meksika aýlagynyň kenar ýakasyndaky az şor suwlara (brackish water) hem girip bilýär.
Esasy ýaýran ýeri Missisipi derýasynyň basseýninden başlap, Meksika aýlagynyň kenar ýakasyna (Florida, Teksas, Meksika) çenli.Ol “bukulyp awlaýan ýyrtyjy” (ambush predator) bolup, esasan balyklar (karp, şed we ş.m.) bilen iýmitlenýär. Ýöne suwuň ýüzünde ýüzýän guşlary, ownuk süýdemdirijileri, pyşdyllary we gysagalary hem iýip bilýär.Ýaz aýlary suw derejesiniň ýokary göterilmegi we suwuň temperaturasy \text{18°C}-dan (68°F) ýokary bolan mahaly suw basan ösümlikleriň arasynda ýumurtga taşlaýar. Olaryň ýumurtgalary adamlar üçin zäherlidir (iýmek bolmaz).
Howplymy? Ulylygyna we gorkuly daşky görnüşine garamazdan, alligator balygy adamlara howp salmaýan, parahat haýwan hasaplanýar. Adama hüjüm edendigi barada hiç hili tassyklanan wakalar ýok. Soňky ýyllarda adaty däl sport balygy hökmünde meşhurlyga eýe boldy.Taryhy taýdan “ýaramaz balyk” hasaplanyp, köp awlanýardy. Ýaşaýyş ýerleriniň ýitirilmegi we gurluşyk işleri sebäpli populýasiýasy azaldy. Häzirki wagtda köp ştatlarda, esasanam Teksasda, onuň populýasiýasyny goramak we dolandyrmak üçin aýratyn düzgünler we kanunlar bar.
Kakajanowa Bägül
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
