RU
Köpetdag döwlet tebigy goraghanasy 1976-njy ýylyň 19-njy awgustynda döredildi. Ol Aşgabadyň golaýynda, Ahal welaýatynyň çäklerinde, Merkezi we Gündogar Köpetdag gerşiniň iň gymmatly tebigy ýerlerini gorap saklamaga gönükdirilendir. Bu goraghana Türkmenistanyň tebigatynyň dag ekoulgamlarynyň aýratynlyklaryny öwrenmek we goramak boýunça esasy merkezi hasaplanýar.
Merkezi Köpetdagyň dag etek düzlükleriniň, dik arçalyk (arzaça) tokaýlarynyň, ýabany miweli baglaryň genofonduny we seýrek haýwanlaryny (dag goçy, teke, gaplaň) toplumlaýyn öwrenmek we gorap saklamak.Goraghananyň gönüden-göni goralýan esasy meýdany 49,7 müň gektar bolup, onuň umumy meýdany (çäkli goraghanalar we gorag zolaklary bilen bilelikde) 125 müň gektara ýetýär.
Goraghana iki sany uly çäkli goraghanany (zakaznik) we iki sany tebigy ýadygärligi öz içine alýar:
Mäne-Çäçe çäkli goraghanasy: Esasan, gulanlary, keýikleri we arçalyk meýdanlary goramak üçin niýetlenendir.
Guryhowdan çäkli goraghanasy: Dag goçylaryny, gaplaňlary we dag ekoulgamlaryny goramagy maksat edinýär.
Garaýalçy tebigy ýadygärligi: Kiçiräk hozly (grek hozy) tokaýy.
Çarlyk tebigy ýadygärligi: Pisse tokaýlygy.
Tebigy Baýlyklary we Biodürlüligi
Köpetdag gerşiniň relýefi (deňiz derejesinden 700 metrdan 2800 metre çenli) bu ýerde köp dürli we özboluşly haýwanat we ösümlik dünýäsiniň emele gelmegine şert döredipdir.Goraghananyň ösümlik dünýäsi örän baý bolup, bu ýerde damarly ösümlikleriň 1200-den gowrak görnüşi hasaba alyndy.Goraghananyň esasy tokaý emele getiriji agajy bolan Türkmen arçasy (Juniperus turcomanica) giňden ýaýrandyr. Arçalyk Köpetdagyň 50\%-den gowrak meýdanyny eýeleýär.Dag jülgelerinde hoz, injir, dagdan, alça, alma, garaly we beýleki ýabany miweli agaçlar ösýär. Bu ýerler medeni ösümlikleriň ýabany garyndaşlarynyň (genofondynyň) iň baý merkezleriniň biri hasaplanýar. Ösümlikleriň 40-dan gowrak görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.
Goraghananyň haýwanat dünýäsi 1265 görnüşden ybarat bolup, şol sanda 67 süýdemdirijini, 153 guş görnüşini we 39 süýrenijini öz içine alýar.Pars gaplaňy Köpetdag goraghanasy bu ýyrtyjy haýwanyň sebitdäki iň uly populýasiýasyny gorap saklamak üçin möhüm orun tutýar.Türkmen goçunyň (gadymy haýwan) populýasiýasyny goramak üçin.Gulan 1978-nji ýylda Bathyz goraghanasyndan getirilip, Köpetdagyň Mäne-Çäçe çäkli goraghanasyna goýberilen gulanlaryň populýasiýasy dikeldilip, häzirki wagtda olaryň sany 650 başa golaýlady.Alajagaplaň, zolakly syrtlan, kirpi we beýlekiler. Dag hindi towugy (kàkilik), ýalpyldawuk lälegyr, gyrgy, kiçi eýran tomsuňyzasy ýaly guşlaryň seýrek görnüşleri gorag astyndadyr.
Köpetdag döwlet tebigy goraghanasy ylmy we ekologiýa taýdan uly ähmiýete eýedir.Türkmenistanyň paýtagtyna iň ýakyn ýerde ýerleşen dag ekosistemasynyň goralmagyny üpjün edýär we daşky gurşawyň arassaçylygyny saklamakda wajyp orun eýeleýär. Arça tokaýlarynyň we ýabany miweli baglaryň genetiki gorlaryny ylmy barlaglar we geljekki nesiller üçin saklaýar. Gulan we pars gaplaňy ýaly howp astyndaky görnüşleriň populýasiýasynyň goraglylygyny we sanynyň artmagyny üpjün edýär.
Köpetdag goraghanasy Türkmenistanyň tebigy mirasy bolup, türkmen daglarynyň özboluşlylygyny we gözelligini öwrenmek hem-de goramak üçin esasy binýat bolup durýar.
Ýarbaýewa Leýli
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
