RU
Häzirki sanly döwürde Kiberhowpsuzlyk diýmek, diňe bir kompýuteriňizi wiruslardan goramak däl, eýsem, tutuş döwletiň, edaralaryň we her bir raýatyň maglumatlaryny kibergiňişlikdäki howplardan goralmagyny üpjün etmekdir. Bu, maglumat tehnologiýalarynyň (MT) ösüşi bilen aýrylmaz baglanyşykly bolan örän wajyp we çylşyrymly meseledir.
Kiberhowpsuzlyk (köplenç kompýuter howpsuzlygy diýilýär) kompýuter ulgamlaryny, serwerleri, ykjam enjamlary, elektron ulgamlary, torlary we olarda saklanýan maglumatlary zyýanly hüjümlerden goramak üçin ulanylýan usullaryň we çäreleriň toplumydyr.
Onuň esasy maksady maglumatyň üç sany esasy alamatyny (GAB – Gizlinlik, Elýeterlilik, Bitewilik) goramakdan ybaratdyr.
Gizlinlik (Confidentiality): Maglumata diňe ygtyýarly şahslaryň elýeterli bolmagyny üpjün etmek.
Bitewilik (Integrity): Maglumatyň dogry, doly we üýtgedilmedik ýagdaýda saklanmagyny we iberilmegini üpjün etmek.
Elýeterlilik (Availability): Maglumat ulgamlarynyň we hyzmatlarynyň ygtyýarly ulanyjylar üçin islendik wagt elýeterli bolmagyny üpjün etmek.
Kiberhowpsuzlygyň ähmiýeti, döwlet we ykdysady howpsuzlyga gönüden-göni täsir edýändigi sebäpli yzygiderli artýar. Möhüm döwlet we ykdysady desgalaryň (energetika, banklar, aragatnaşyk ulgamlary) işi sanly ulgamlara baglydyr, şonuň üçin olaryň goragy milli bähbitleriň esasy bölegidir.
Kiberhüjümler we kiberhowplar ýygy-ýygydan kämilleşýär. Esasy howplara şular degişlidir:
Wiruslar we Zerarly Programmalar (Malware): Kompýuter ulgamlaryna ýa-da torlaryna zyýan ýetirmek, maglumat ogurlamak ýa-da ulgamyň işini bozmak üçin döredilen programmirleme kodlary.
Fişing (Phishing): Ulanyjylaryň şahsy maglumatlaryny (parollary, bank kartlarynyň sanlaryny) ogurlamak üçin galp web sahypalary ýa-da elektron poçta arkaly aldamak.
Hüjümler (DDoS): Ulgamy ýa-da serweri uly maglumat akymy bilen dolduryp, onuň işini togtatmak we elýeterliligini kesmek.
Maglumaty Şifrlemek (Ransomware): Ulanyjynyň maglumatlaryny şifrlemek we açmak üçin pul (töleg) talap etmek.
Türkmenistan sanly ykdysadyýete geçmek strategiýasynyň çäklerinde kiberhowpsuzlygyň kanunçylyk binýadyny berkidýär:
”Kiberhowpsuzlyk hakynda” Kanun 2019-njy ýylda kabul edilen bu Kanun, kibergiňişlikde milli bähbitleri, adamyň hukuklaryny we azatlyklaryny goramagyň hukuk esaslaryny kesgitleýär.
“Türkmenaragatnaşyk” agentliginiň ýanynda döredilen bu gulluk, ýurduň maglumat giňişligini goramak we kiberhüjümlere garşy göreşmek boýunça işleri alyp barýar. Ýokary okuw mekdeplerinde, hususan-da, Türkmenistanyň Telekommunikasiýalar we Informatika Institutynda kiberhowpsuzlyk hünärmenlerini taýýarlamak boýunça ýörite okuwlar we kurslar geçirilýär.
Kiberhowpsuzlyk diňe döwlet edaralarynyň däl, eýsem, her bir ulanyjynyň jogapkärçiligidir.Uly we kiçi harplary, sanlary we belgileri öz içine alýan, çylşyrymly parollary ulanmak. Her hyzmat üçin aýry-aýry parollar döretmek.Paroldan başga-da, ykjam telefon arkaly goşmaça tassyklama (kod) talap edýän ulgamlary ulanmak (Two-Factor Authenticatio. Ulgamyňyzda we enjamlaryňyzda programmalar we operasion ulgamlar üçin yzygiderli çykýan täzelenmeleri (updates) gurnamak, sebäbi olar köplenç howpsuzlyk kemçiliklerini düzetmek üçin niýetlenendir. Nätanyş elektron poçta hatlaryndaky ýa-da şübheli web sahypalaryndaky baglanyşyklara (links) basmazlyk.
Kiberhowpsuzlyk – dowamly prosesdir. Kiberhüjümçiler yzygiderli täze usullary tapýandyklary üçin, goranyş ulgamlary we bilimler hem hemişe kämilleşdirilmelidir.
Rahmanowa Zyýada
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
