RU
Repetek döwlet biosfera goraghanasy Türkmenistanyň tebigatynyň iň gymmatly we aýratyn goralýan ýerleriniň biri bolup, Gündogar Garagumuň merkezinde, Türkmenabat şäherinden takmynan 70 km günorta-gündogarda ýerleşýär. Bu goraghana diňe bir Türkmenistanyň däl, eýsem, tutuş Merkezi Aziýanyň çöl ekoulgamlaryny ylmy taýdan öwrenmekde we gorap saklamakda uly ähmiýete eýedir.
Repetegiň taryhy örän gadymy bolup, onuň düýbi 1912-nji ýylda Russiýanyň Geografiki Jemgyýetiniň karary bilen döredilen Repetek çägeli-çöl ylmy-barlag stansiýasy bilen baglanyşyklydyr.
Döredilen ýyly 1927-nji ýyl (Türkmenistanyň ilkinji goraghanalarynyň biri hökmünde) döredildi.1979-njy ýylda ÝUNESKO-nyň karary bilen halkara ähmiýetli biosfera goraghanasy statusyny aldy. Bu, onuň dünýä derejesinde ykrar edilen tebigy ekoulgamlaryň nusgasy hökmünde ylmy we goraglylyk ähmiýetini görkezýär.
2023-nji ýylda bolsa “Aram guşaklykdaky Turan çölleri” atly köptaraply hödürnamanyň düzüminde ÝUNESKO-nyň Bütindünýä tebigy mirasynyň sanawyna girizildi.Goraghananyň döredilmeginiň esasy maksady gara we ak sazak tokaýlaryny, şeýle hem çölüň beýleki janly-jandarlaryny we ösümlik dünýäsini gorap saklamakdan we öwrenmekden ybaratdyr.Repetek dünýäde deňi-taýy bolmadyk çägeli landşaftlary bilen tapawutlanýar.
Goraghananyň çäginde Garagum çölüniň ähli esasy çäge relýefleri gabat gelýär.
Uly-uly alaňlar we uly depeler, Deňi-düzlükler we jülgeler, Alaňlaryň arasyndaky giň ýerler.”Repetek Saharasy”: Goraghananyň iň gyzgyn we gury ýeri.Bu ýer planetaň iň yssy künjekleriniň biri hasaplanýar, çünki tomusda çäge ýüzüniň temperaturasy 80^\circ C ýetip bilýär. 1983-nji ýylyň 28-nji iýulynda bu ýerde Türkmenistan üçin rekord bolan howanyň temperaturasy +50.1^\circ C bellige alnypdyr.
Repetek Garagumuň beýleki ýerlerine garanyňda has baý ösümlik dünýäsine eýedir. Bu ýerde gülälekli ösümlikleriň 120-den gowrak görnüşi ösýär.Goraghananyň iň esasy gymmatlygy gara sazak (Haloxylon aphyllum) tokaýlary bolup, olar Garagumuň “kölegesiz tokaýy” diýlip atlandyrylýar. Käbir sazak agaçlarynyň ýaşy 60-100 ýyla ýetýär. Şeýle hem çöl ösümlikleriň beýleki görnüşleri, meselem, çäge akasiýasy (Ammodendron conollyi), borjak, sözen ýaly görnüşler hem giňden ýaýrandyr.
Goraghanada Garagum çölünde duş gelýän oňurgaly we oňurgasyz haýwanlaryň 90%-den gowragy jemlenendir.Keýik (jeren), garagulak, sary, ýalman we beýlekiler.Repetek, esasan-da, uly göwrümli zemzen (çöl warany) bilen meşhurdyr. Şeýle hem çöl pyşdyly, guýrukly tokga kelleli, uzyngulak ýasy kelleli (agamy) we ýylanlaryň 9 görnüşi ýaşaýar. Guşlaryň 160-dan gowrak görnüşi hasaba alyndy. Olaryň arasynda endemek (diňe şol ýerde duş gelýän) sazak alaňy, çöl serçesi we bürgüt, gyrgy ýaly ýyrtyjy guşlar bar. Mör-möjekleriň, kebelekleriň we örümçekleriň (karakurt, falan) 1,5 müňe golaý görnüşi, şol sanda Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna giren türkmen şahly tomzagy duş gelýär.
Repetek döwlet biosfera goraghanasy, özüniň üýtgeşik ekoulgamy we ylmy ähmiýeti bilen, Garagum çölüniň tebigy mirasy üçin esasy galkan bolup durýar. Bu ýerde alymlar çölüň janly-jandarlaryny we ösümliklerini yzygiderli öwrenip, howanyň üýtgemegi we çölleşme şertlerinde tebigaty gorap saklamagyň täze usullaryny işläp düzýärler.
Pirnazarowa Sähra
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 101-nji toparynyň talyby
