RU
Biosfera (Grekçe: bios — durmuş, sphaira — şar/gatlak) — bu Ýer şarynyň ähli janly organizmleri öz içine alýan, olar tarapyndan üýtgedilýän we olaryň ýaşaýşy üçin amatly bolan gatlagydyr. Bu, okeanlaryň iň çuň ýerinden tä atmosferanyň aşaky gatlaklaryna çenli ýaýran, örän inçe, emma Älemdäki iň çylşyrymly ulgamdyr. Biosfera üç esasy tebigy gatlagyň (gipoteza, gidrosfera, atmosfera) kesişýän ýerinde ýerleşýär we ähli durmuşy goldaýar.
Gidrosfera (Suw) Deňizleriň, ummanlaryň, kölleriň, derýalaryň we ýerasty suwlaryň durmuşy goldaýan bölekleri.
Litogipoteza (Gaty Ýer) Topragyň we gaty gatlagyň janly organizmleriň kök urup, iýmitlenip we mekan tapyp bilýän ýokarky gatlaklary.
Atmosfera (Howa)Howa gatlagynyň janly organizmler üçin zerur gazlary (esasanam kislorod we azot) saklaýan aşaky bölegi.
Biosfera bütewi bolsa-da, ol öz arasynda aýratyn Ekosistemalara bölünýär. Ekosistema — bu belli bir sebitdäki janly organizmleriň (biotiki faktorlar) jansyz gurşaw (abiotiki faktorlar: temperatura, yşyk, suw, toprak) bilen özara gatnaşygydyr.Biosferanyň Gudraty: Energiýa Akymy we DüzgünlerBiosferanyň işjeňliginiň esasynda energiýanyň we maddalaryň aýlanmasy ýatýar.
Biosferadaky energiýanyň esasy çeşmesi Gün şöhleleridir. Bu energiýa azyk zynjyry arkaly hereket edýär:Prodýuserler (Öndürijiler): Ösümlikler we käbir bakteriýalar fotosintez arkaly Gün energiýasyny himiki energiýa (glýukoza) öwürýärler. Konsumerler (Sarp edijiler): Ösümlikleri iýýän ot iýenler we olary iýýän ýyrtyjylar.Destruktorlar (Ýykyjylar): Bakteriýalar we kömelekler ýaly ölen organizmleri dargadyp, maddalary ýene-de topraga gaýtaryp berýän jandarlar.Durmuşy goldaýan esasy elementler (Uglerod, Azot, Suw we Fofor) biosferanyň içinde hemişe aýlanýar.
Uglerod Aýlanmasy: Ösümlikler atmosferadaky CO_2 (uglerod dioksid) siňdirýärler. Haýwanlar dem alyş (respirasiýa) arkaly ony yzyna goýberýärler. Bu deňagramlylyk üýtgese, Howanyň Durnuklylygy (Klimat) kynçylyga sezewar bolýar.
Azot Aýlanmasy: Azot ösüş üçin iň zerur element. Onuň gazy howadan göni kabul edilmeýär; topraklardaky azot fiksirleýji bakteriýalar tarapyndan ösümlikleriň kabul edip biljek görnüşine öwrülýär.
Annamuhammedow Öwezmuhammet
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 102-nji toparynyň talyby
