RU
Antropologiýa – bu diňe bir ylym däl-de, eýsem adam bolmagyň manysyny we biziň bu dünýäde nähili ýaşaýandygymyzy öwrenýän ägirt uly, gyzykly bir syýahatdyr. Bu ylym adamyň ähli taraplaryny, gelip çykyşyndan tä häzirki zaman medeniýetlerine çenli, giňişleýin öwrenýär.
🔬 Esasy Ugurlar: Adamy dört burçdan synlamak
Antropologiýanyň güýji, onuň adama birnäçe tapgyrda (kompleksleýin) çemeleşmegindedir. Ol esasan dört uly pudaga bölünýär:
Medeni Antropologiýa (Cultural Anthropology):
Adamyň döreden medeniýetleriniň we jemgyýetleriniň köpdürlüligini, olaryň däp-dessurlaryny, ynam ulgamlaryny, ykdysadyýetini we syýasy gurluşlaryny öwrenýär.Alymlar köplenç ‘meýdan işi’ (fieldwork) arkaly, belli bir jemgyýet bilen bile ýaşap, olaryň durmuşyny içinden synlaýarlar (bu etnografiýa diýlip atlandyrylýar).
Arheologiýa (Archaeology):
Geçmişdäki medeniýetleri adamlaryň yz galdyran maddy zatlary (gap-çanak, gural, binalaryň galyndysy we ş.m.) esasynda öwrenýär.Gawmak we galyndylary analiz etmek arkaly, arheologlar müňlerçe ýyl ozalky adamlaryň nähili ýaşandygyny, näme iýendigini we nähili ýaşanlygyny öwrenýärler.
Biologik (Fiziki) Antropologiýa (Biological/Physical Anthropology):
Adamyň biologik gelip çykyşyny, ewolýusiýasyny, ynsan bedeni barada gyzykly zatlary we häzirki zaman adamlaryň arasyndaky biologik tapawutlary öwrenýär.Galyndy süňkleri (fossilleri), primatlaryň hereketlerini we ynsan genetikasyny öwrenmek bilen, alymlar Homo\ Sapiens-iň nähili kemala gelendigine düşünmäge çalyşýarlar.
Dil Antropologiýasy (Linguistic Anthropology):
Dil (söz, gürleýiş, işaralar we ş.m.) bilen medeniýetiň we jemgyýetçilik durmuşynyň arasyndaky gatnaşygy öwrenýär.Dil nähili ulanylýar, wagt geçmegi bilen nähili üýtgeýär we adamlar dünýäni dil arkaly nähili kabul edýärler – ähli bu soraglara jogap gözleýär.
Arheologiýa arkaly biz diňe gadymy şäherleri däl, eýsem ilkibaşky adamlaryň ýaşan gowaklaryny hem öwrenýäris. Munuň netijesinde, alymlar iň irki adamyň gural ulanmagynyň we oda erk etmeginiň nähili bolandygyny suratlandyryp bilýärler.
Biologik antropologlar ynsan populýasiýalarynyň arasyndaky biologik tapawutlary öwrenýärler, ýöne ylmy nukdaýdan “adam jynslary” diýen zadyň bar bolmadygyny tassyklaýarlar. Olar adamlaryň arasyndaky tapawutlaryň köpüsiniň medeni we taryhy şertler bilen baglydygyny görkezýärler.
Medeni antropologlar käbir däp-dessurlaryň nähili döreýşini öwrenýärler. Mysal üçin, olar uzak ýerlerde ýaşaýan adaty taýpalary öwrenmek bilen, öz jemgyýetimiziň hem öňler nähili ýaşan bolmagy mümkindigine düşünmäge kömek edýärler.Dil antropologiýasy häzirki wagtda emeli intellektiň adamyň dilini nähili öwrenýändigi we ulanyşy baradaky derňewlere hem goşant goşýar.Antropologiýa adamyň ähli dürli ýagdaýda, ähli ýerde we ähli döwürde nähili bolandygyny hem-de nähili boljakdygyny bilmek isleýänler üçin iň esasy ylymlaryň biridir.
Ahmedoa Selbi
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 104-nji toparynyň talyby
