RU
Hazarek-depe (köplenç Hazar hek-depe ýa-da Hazarekdepe diýlip atlandyrylýar) Türkmenistanyň Ahal welaýatynyň (Kaka etraby) çäklerinde, Köpetdagyň eteklerindäki irki ekerançylyk zolagynda ýerleşýän gadymy oturym ýeridir. Bu ýadygärlik esasan Eneolit (mis-daş asyry) döwrüne degişli bolup, Merkezi Aziýanyň irki ekerançylyk jemgyýetleriniň ösüşi we ýaşaýyş durmuşy barada gymmatly maglumat berýär.
Hazarek-depe, Merkezi Aziýanyň Neolitden (Jeýtün medeniýeti) soňky Eneolit döwrüni öz içine alýan esasy arheologik ýadygärlikleriň biridir.Onuň esasy ýaşaýyş döwri takmynan m. ö. V müňýyllygyň ahyry bilen m. ö. IV müňýyllygyň ortalaryna çenli dowam edipdir. Bu döwür arheologik terminologiýada Namazga I döwrüniň ahyry we Namazga II döwrüniň başlangyjy bilen baglanyşykly hasaplanýar.Ol Namazgadepe ýaly beýik we uly siwilizasiýa merkezlerine tarap ilkinji ädimleri beýan edýän, irki ekerançylyk medeniýetiniň gülläp ösüşini görkezýär.
Hazarek-depe kiçiräk oba tipindäki oturym ýeri bolup, onuň gurluşy şol döwrüň adamlarynyň ýaşaýyş şertlerini aýdyňlaşdyrýar. Ýaşaýyş jaýlary esasan çig kerpiçden gurlupdyr. Olar plan boýunça dörtgyraň bolup, bir ýa-da birnäçe kiçijik otagdan ybarat bolupdyr. Jaýlaryň içki diwarlary palçyk bilen suwalypdyr.Jaýlar biri-birine gaty ýakyn ýerleşip, dykyz toplumy emele getiripdir. Bu gurluş, goranyş we ýylylyk saklamak üçin amatly bolupdyr.Hazarek-depe tapyndylary şol döwrüň adamlarynyň ykdysadyýetiniň iki esasy sütünden ybarat bolandygyny görkezýär: ekerançylyk we maldarçylyk.
Depe Köpetdagyň eteklerindäki ekin meýdanlaryna ýakyn ýerde ýerleşipdir. Adamlar suwarymly ekerançylyk bilen meşgullanyp, esasan bugdaý we arpa ýaly däneleri ösdürip ýetişdiripdirler.Esasan goýun we geçileri idedipdirler. Bu haýwanlar diňe bir azyk çeşmesi bolman, eýsem hamyndan senetçilik we gurluşyk materiallary hem alnypdyr.
Hazarek-depe has irki döwre (Namazga I-II) degişli bolany üçin, tapylan keramika önümleri esasan el bilen ýasalyşy we ýönekeýligi bilen tapawutlanýar. Olar köplenç gyzylymtyl-goňur reňkli bolup, ýönekeý geometrik we zolakly nagyşlar bilen bezelipdir. Bu ýerde tapylan palçykdan ýasalan aýal heýkeljikleriniň galyndylary şol döwrüň hasyllylyk kultuny we dini ynançlaryny öwrenmek üçin uly ähmiýete eýedir.
Hazarek-depe, ýerli arheologik yzygiderliligi (hronologiýany) takyk kesgitlemekde möhüm rol oýnapdyr. Onuň gatlaklary, Türkmenistanyň has irki ekerançylyk medeniýetlerinden (Jeýtün) soňky uly şäher siwilizasiýalaryna (Altyndepe) geçiş prosesiniň aralyk basgançaklaryny aýdyňlaşdyrmaga ýardam berýär.
Häzirki wagtda Hazar-hek-depe, Türkmenistanyň taryhy-medeni goraghanalarynyň bir bölegi hökmünde goralyp saklanýar.
Öwezdurdyýewa Ogulnyýaz
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 108-nji toparynyň talyby
