RU
Aksaraý Köşgi (Ak Köşk ýa-da Ak Saraý), XIV asyryň ahyrynda Amir Teymur (Tamerlan) tarapyndan gurdurylan, beýikligi we kaşaňlygy bilen dünýä meşhur bolan bir taryhy ýadygärlikdir. Tamerlanyň dogduk şäheri bolan Şährisebz, bir wagtlar onuň imperiýasynyň ikinji paýtagty we esasy binagärlik merkezi bolup hyzmat edipdir.Tamerlan 1370-nji ýylda güýç alan soň, öz syýasy we harby kuwwatyny görkezmek maksady bilen, dünýäni haýran galdyrjak binalary gurmagy maksat edinýär. Aksaraý Köşgüniň gurluşyna 1380-nji ýylda başlanyp, köşk takmynan 20 ýyllap gurlupdyr. Gurluşyk işlerine Tamerlanyň basyp alan ýerlerinden, esasan hem Horezmdir Samarkantdan getiren iň ussat binagärleri we hünärmenleri gatnaşdyrylypdyr.Köşgüň ady — “Ak Saraý” — uly, ýagty we kaşaň manyny berip, onuň ägirt uly ölçeglerini we bezegini nygtaýar.
Aksaraý Köşgi, Tamerlan döwrüniň binagärlik usullarynyň iň kämil nusgasyny görkezýär:Köşgüň iň esasy we häzirki wagta çenli saklanyp galan bölegi, onuň baş portaly (peştagydyr). Bu portal şeýle bir uludy welin, orta asyr syýahatçylary we taryhçylary, şol sanda meşhur Ispan ilçisi Klawiho, ony görende haýran galyp ýazypdyrlar.Köşgüň gümmeziniň beýikligi 70 metre ýetipdir, ýagny şol döwrüň iň beýik ymaratlaryndan biri bolupdyr. Portalyň beýikligi bolsa 50 metrden gowrak bolupdyr.
Aksaraý Köşgüniň ýüzleri ýaldyrak, reňkli kafeller we mawy, gök, altynsow reňkler bilen garylan çylşyrymly geometrik hem-de ýazgyly mozaikalar bilen bezelipdir. Ýazgylaryň arasynda Gurhanyň aýatlary we Tamerlanyň şygarlary bolupdyr.Köşgüň içinde uly eýwanlar, kabul ediş zallary we dynç alyş otaglary bilen birlikde, howuzlar we baglar ýerleşipdir.
Ispan ilçisi R. G. de Klawiho, 1404-nji ýylda Şährisebzde bolanda, Aksaraýyň beýikligine we kaşaňlygyna haýran galyp, şeýle ýazypdyr: “Köşgüň portaly gaty uly. Köşk dünýädäki iň täsin we kaşaň ymaratdyr. Eger haýsydyr bir bina ýa-da adam gürrüňi edilse, onuň üstünde ‘Biziň kuwwatymyzy görmek isleýänler, biziň gurýan zatlarymyza seretsinler’ diýen ýazgy bar.”Gynansak-da, Aksaraý Köşgüniň köp bölegi wagt geçmegi bilen, esasan hem XVII asyrda Buhara hanlygy bilen bolan gapma-garşylyklar netijesinde we tebigy sebäplere görä ýykylypdyr.
Häzirki wagtda bu beýik binanyň diňe ägirt uly we täsirli portalyň galan bölekleri (pyrlanan diwarlary) saklanyp galypdyr. Bu galan bölekler hem, Tamerlanyň niýet eden ägirt uly proýektiniň güýjüni we gözelligini göz öňüne getirmäge mümkinçilik berýär.Aksaraý Köşgi, Şährisebziň taryhy merkezi bilen birlikde, UNESCO-nyň Bütindünýä Mirasynyň sanawyna girizilendir. Ol, Tamerlanyň medeniýete we binagärlige beren ägirt uly goldawynyň we onuň imperiýasynyň syýasy kuwwatynyň iň aýdyň nyşany bolup durýar. Aksaraý, diňe bir Özbegistanyň däl, eýsem tutuş dünýäniň taryhy-medeni mirasynyň möhüm bölegidir.
Çarygulyýew Kaýumguly
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 109-njy toparynyň talyby
