RU
Dehistan (ýa-da Maşat-Missirian diýlip hem tanalýar) – Türkmenistanyň günbatar sebitinde, Hazar deňzine golaý ýerde, Balkan welaýatynda ýerleşýän, iň gadymy we iň uly taryhy-medeni toplumlaryň biridir. Ol IX-XIV asyrlarda Gündogar we Günbatar aralygyndaky uly söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşen, gülläp ösen şäher bolupdyr. Bu ýadygärlik, türkmen halkynyň we tutuş Merkezi Aziýanyň orta asyr medeniýetiniň, binagärliginiň we yslam sungatynyň beýik şaýadydyr.
Dehistanyň taryhy, gadymy döwürlerden başlanyp, Yslam siwilizasiýasynyň gülläp ösen döwrüne çenli uzap gidýär.Bu ýerlerde ilkinji ýaşaýyş dessine bürünç eýýamyna degişli bolsa-da, şäher özüniň iň uly ösüşini Horezmşalar döwründe (esasan XI-XII asyrlar) gördi. Ol bu döwürde Horezm bilen Hazarýaka aralygyndaky söwda we ykdysady gatnaşyklaryň merkezi bolup hyzmat etdi.
Dehistan Beýik Ýüpek Ýolunyň Hazar deňzi kenaryndaky şahalarynyň birinde ýerleşip, Gündogaryň harytlarynyň Hazar we Gara deňiz arkaly Ýewropa gitmegi üçin möhüm geçelge bolupdyr.Şäher, mongol çozuşlary (XIII asyr) we soňraky sebitdäki ownuk uruşlar netijesinde, şeýle-de suw çeşmeleriniň ýitmegi sebäpli kem-kemden harabaçylyga sezewar bolupdyr.Dehistanyň häzirki harabalyklary hem özüniň taryhy binagärlik ussatlygyny we ululygyny görkezýär.
Şäher, esasy howpsuzlyk galasynyň daş-töwereginde ýaýrap gidýän, galyň diwarlar we gorag toplumlary bilen gurşalandy. Bu, onuň gorag we harby ähmiýetini görkezýär.Dehistan toplumynyň iň görnükli we häzirki döwre çenli saklanyp galan bölekleri bar.Maşat Ata Metjidi XI asyra degişli bolan bu metjidiň galyndylary we onuň ajaýyp gümmezi (kupoly), ýokary yslam binagärliginiň nusgasydyr.
Bir-birine golaý ýerleşýän iki sany beýik minaranyň galyndylary, şäheriň dabaraly we ruhy merkezi bolandygyny görkezýär. Minaralaryň gurluşynda giňden ulanylan bişen kerpiç, çylşyrymly geometriýa we kufi ýazgylar ulanylypdyr. Dehistanyň binalarynyň bezeginde bişen kerpiçleri dürli burçlar bilen ýerleşdirmek arkaly döredilen çylşyrymly geometrik nagyşlar we arap hatynda ýazgylar (ýazgylar), orta asyr binagärlik we keramika sungatynyň iň ýokary derejesini görkezýär.
Dehistan diňe bir fiziki harabalyk däl, eýsem, ylmy we medeni çeşmedir. Bu ýerde geçirilen arheologik gazuw-agtaryş işleri orta asyrda ýaşan adamlaryň gündelik durmuşy, ykdysadyýeti we çeperçilik derejesi barada köp maglumat berdi. Keramika önümleri, zähmet gurallary we bezegler tapyldy.Dehistanyň iň ähmiýetli inženerçilik täsinliklerinden biri — bu ýerde ulanylan çylşyrymly suwaryş ulgamlarynyň (kanallar, suw howuzlary) galyndylarydyr. Bular gurak zolakda uly şäheriň nähili ykdysady taýdan durnukly bolandygyny görkezýär.
Dehistan ýadygärligi, Türkmenistanyň dünýä medeni mirasyna goşan uly goşandyny görkezýär.Häzirki wagtda Dehistan Türkmenistanyň iň esasy goralýan taryhy-medeni goraghanalarynyň biri bolup, türkmen halkynyň taryhy kökleriniň çuňlugyny we baýlygyny görkezýär.
Dehistanyň (Maşat-Missirianyň) ýadygärligi – bu Hazarýaka çölüniň syrly we gymmatly mirasydyr. Ol bize orta asyr türkmen siwilizasiýasynyň binagärlik ussatlygyndan, söwda kuwwatyndan we ruhy çuňlugyndan habar berýär. Bu, taryh bilen häzirki zamanyň arasynda gurulýan gymmatly we ýatdan çykmajak köprüdir.
Saparow Sapar
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby
