RU
Kiçi Aziýanyň (häzirki Türkiýe) günbatarynda ýerleşen Pergamon şäheri Ellinizm döwrüniň iň güýçli we özboluşly sungat mekdepleriniň biri bolupdyr. Pergamon sungaty dramatizmiň, güýç-kuwwatyň we monumental (uly göwrümli) beýanyň nusgasydyr.Pergamon, b.e. öň 3-nji asyrda Attaliler dinastiýasynyň hökümdarlygy astynda ýaşap, Aleksandrdan soňky döwrüň (Ellinizm) iň ähmiýetli medeni merkezine öwrüldi. Attaliler, grek medeniýetiniň hossarlary bolandygy we Rim bilen ýakyn gatnaşyk saklandygy üçin, özleriniň güýjüni we medeni derejesini sungat arkaly görkezmegi maksat edindiler.
Pergamon sungatyny beýleki ellinistik mekdeplerden aýratynlaşdyrýan esasy sypat — onuň teatral we aşa duýguçyl (emosional) häsiýetidir.Pergamon ussalary heýkeltaraşlykda iň çylşyrymly we güýçli hereketleri saýlap alýardylar.Sungat eserlerindäki keşplerde hasrat, agyry, gahar ýaly duýgular aşa açyk we güýçli görkezilýär.Klassika döwrüniň rahatlygy ýerine, Pergamon eserleri hemişe söweşde, gygyljyňda ýa-da düşmekde ýaly iň hereketli pursatlary suratlandyrýar.Ussalar daşy örän çuňňur oýup, heýkelleriň galyň kölegelerini döredýärdiler. Bu, esere has görünýän güýç we dramatizm berýärdi.
Pergamon sungatynyň iň ýokary nokady we onuň stiliniň iň ajaýyp mysaly “Pergamon Beýik Ýagtylanyş Ojakhanasy” (Great Altar of Pergamon) bolup durýar. (Häzirki wagtda Berliniň Pergamon Muzeýinde ýerleşýär).Maksady: Bu Ojarhana, Attaliler maşgalasynyň döwlet güýjüni we pelsepewi üstünligini görkezmek üçin gurlupdyr.Temasy (Gigantomaşiýa): Ojarhananyň daşky esasy frizi Olimp Hudaýlarynyň Gigantlar bilen söweşini (Gigantomachy) suratlandyrýar. Bu söweş, grek medeniýetiniň (Hudaýlar) barbar güýçleriniň (Gigantlar) üstünden gazanan ýeňşiniň simwoly bolupdyr.Artistiki Gymmaty: Frizdäki heýkeller binalaryň beýikligi ýaly bolup, olar ýere çykan ýaly ýalňyş duýgy döredýär. Söweşijileriň eýmenç ýüzleri, çişen myşsalary we agyryly hereketleri ellinizm barokkosynyň iň aýdyň mysalydyr. Propaganda we Galatlaryň Ýeňlişi
Pergamon sungaty, esasan, Attalileriň Kiçi Aziýanyň göçme taýpalary bolan Galatlary (Gaullar) ýeňişini wasp etmek üçin ulanyldy.
”Ölýän Ganat” (The Dying Gaul) Bu meşhur heýkel, harby ýeňşi görkezse-de, ýeňilen duşmanyň mertebesini we hasratyny hem suratlandyrýar. Bu eser, diňe bir güýji däl, eýsem duşmanyň duýgularyna bolan çuňňur ünsi hem görkezýär, bu bolsa Ellinizmiň adaty sypatydyr. Pergamon heýkelleri adamyň bedeniniň anatomiki dogrulygy, esasan-da myşsalaryň hereketini we dartgynlygyny beýan etmekde iň ýokary derejäni görkezýär. Olar göwresiň her bir ýygyrdyny we her bir muskulyň agyryny görkezmegi maksat edinipdirler.
Pergamon sungaty, bütin Ellinizm dünýäsine täsir eden özboluşly we güýçli stil boldy. Onuň dramatizmi we monumental relýefleri soňraky Rim imperiýasynyň ýadygärliklerine-de öz täsirini ýetirdi. Bu sungat, bize diňe bir beýik ussalaryň döredijiligini däl, eýsem Attaliler imperiýasynyň syýasy güýjüni we medeni ähtimalyny hem aýdyp berýär.
Gurbannazarowa Çynar
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 110-njy toparynyň talyby
