RU
Halyçylyk sungaty Türkmenistanda iň gadymy senetleriň biri bolup, onuň taryhy müňýyllyklaryň jümmüşine uzalyp gidýär. Halk arasynda “Haly – halkymyzyň gadymy hem müdimi sungatydyr” diýen pähim bar.Türkmen halysynyň ussatlygy we gözelligi Ginnesiň Bütindünýä Rekordlar kitabyna girizilen ägirt uly eserler bilen tassyklanýar:Iň uly elde dokalan Haly: 2001-nji ýylda dokalan, meýdany 301 inedördül metre barabar bolan haly dünýäde el bilen dokalan iň uly haly hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Bu haly Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 10 ýyllygy mynasybetli 40 halyçynyň gatnaşmagynda, sekiz aýyň dowamynda dokalypdyr.Ondan öň 1941-1942-nji ýyllarda dokalan, meýdany 193,5 inedördül metre barabar bolan “Türkmeniň kalby” atly haly hem dünýäde iň uly haly hasaplanypdy.Iň Kiçi Haly: Aşgabatdaky Milli Haly Muzeýinde dünýäniň iň kiçi elde dokalan halysy hem saklanýar, ol bary-ýogy 0.01 inedördül metr meýdany eýeleýär.
Türkmen halysynyň gölleri diňe bir bezeg däl, eýsem, Türkmen halkynyň ruhy we maddy baýlygynyň, taryhynyň we medeni özboluşlylygynyň beýanydyr.Türkmen halysynyň esasy gölleri taryhy taýpalara bagly bolup, olaryň her biriniň öz aýratyn nagşy we stilistikasy bar.Häzirki wagtda Türkmenistanyň Döwlet baýdagynda-da ýurduň bäş welaýatyny (we taryhy taýpalaryny) aňladýan bäş sany esasy haly göli bardyr.Türkmen halysy çarwa durmuşynda aýratyn wajyp orun eýeläpdir; ol ýyly saklamak, öýleri (ýa-da çergeleri) bezemek, şeýle hem çaga doglanda, toý-dabaralarda we hatda doga-dileg (namaz) üçin aýratyn halylar dokalypdyr. Halk arasynda: “Öý haly ýazylan ýerden başlanýar” diýen pähim hem bar.Halylar, esasan, ýerli goýunlaryň arassa ýüňünden dokalýar. Iň gowy halylar bolsa tebigy boýaglar bilen boýalan ýüňden we ýüpekden taýýarlanýar.Türkmen halylarynyň esasy reňki gyzyl (gyzgylt-goňur) reňk bolup, ol esasan boýag kökünden (madder root) alynýar. Gyzyl reňkden başga-da gök, sary, ak, ýaşyl we gara reňkler ulanylýar.Dokalyşy: Halylar gaty syk dokalýandygy bilen tapawutlanýar. Bu olaryň örän berkligini we nepisligini üpjün edýär. Çalynan çitim (düwün) sany halynyň gymmatyny kesgitleýär.
2019-njy ýylda Türkmenistanyň milli halyçylyk sungaty ÝUNESKO-nyň Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň görnükli sanawyna girizildi.Aşgabat şäherinde ýerleşýän Haly Muzeýi 1994-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda açylýar we türkmen halyçylyk sungatyny gorap saklamak, öwrenmek we wagyz etmek maksady bilen döredilýär.Muzeýde 2000-den gowrak gymmatly haly eserleri saklanýar, şol sanda 17-nji asyrdan 20-nji asyra çenli döwürlere degişli köne halylar hem bar.Aýratynlyklary: Muzeýde diňe bir uly halylar däl, eýsem gatylygy (dykyzlygy) iň ýokary bolan halylar (1 inedördül metrde 1 300 000 çitimi bolan), seýrek duş gelýän iki taraply (göni we ters ýüzi bolmadyk) halylar we ähli taýpalaryň birligini görkezýän halylar hem sergilenýär.
Kuwadowa Aýbölek
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 105-nji toparynyň talyby
