RU
Buzluklar (ýa-da glýasiallar) gaty uly göwrümli, köp ýyllaryň dowamynda toplanan garyň basyş astynda buz ýagdaýyna geçmegi netijesinde emele gelen hemişelik buz massalarydyr. Olar Ýeriň süýji suw gorlarynyň esasy saklaýjysy bolup, gidrosferanyň we klimatyň iň möhüm bölekleriniň biridir.Buzluklar gury ýüzüniň ähli suwlarynyň 75%-den gowragyny özünde jemleýär. Buzluklaryň esasy bölegi iki sany ägirt uly kontinental (materik) buz örtüginde ýerleşýär:
Antarktida: Ýer ýüzündäki ähli buzuň \approx 90\% -i, dünýäniň ähli suwunyň bolsa 70\%-e golaýy bu ýerde jemlenendir. Eger Antarktidanyň buzy erese, dünýä ummanynyň derejesi 60 metre çenli ýokarlanyp biler.
Grenlandiýa: Ikinji uly buz örtügi bolup, eger ol erese, deňiz derejesi 7 metre çenli ýokarlanyp biler.
Daglardaky Buzluklar: Beýik dag ulgamlarynda (Gimalaý, Alp, Kawkaz, Týanşan we beýlekiler) ýerleşýän kiçiräk buzluklar bolsa, gurak sebitlerdäki uly derýalaryň we suw üpjünçiliginiň möhüm çeşmesidir.Buzluklar diňe bir suw däl, eýsem, ägirt uly tebigy arhiwdir. Buzluklaryň içinde garyň her ýyl toplanmagy bilen, şol döwürdäki howa köpürjikleriniň, tozanlaryň we beýleki jisimleriň galyndylary saklanýar. Alymlar buzyň giň sütünlerini (kernde) burawlap, müňlerçe, hatda ýüzlerçe müň ýyllyk howanyň düzümini (esasan-da kömürturşy gazynyň we metanyň mukdaryny) öwrenýärler. Bu maglumatlar Ýeriň gadymy klimat taryhyny dikeltmäge ýardam edýär.
Buzluklaryň çuň gatlaklarynda millionlarça ýyl doňdurylan ýagdaýda ýatan gadymy mikroorganizmleriň we wiruslaryň üsti açylýar. Olary öwrenmek ýaşaýşyň ewolýusiýasy barada täze maglumatlar berip biler.Häzirki wagtda buzluklar dünýä jemgyýeti üçin aýratyn uly ähmiýete eýedir.Aziýanyň köp derýalarynyň (Ind, Gang, Ýanszy) esasy suw gorlary Gimalaý ýa-da Týanşan daglaryndaky buzluklardan gelýär. Olaryň eremegi ilki suwuň köpelmegine, soň bolsa onuň düýpli azalmagyna getirmek howpuny döredýär.Global ýylylyk zerarly uly buz örtükleriniň eremegi Dünýä Okeanynyň derejesini ýokarlaýar, bu bolsa kenarýaka sebitler we pes ýerleşýän ada döwletleri üçin uly howp döredýär. Buz ak reňkde bolandygy sebäpli, Günüň şöhleleriniň esasy bölegini yzyna, kosmasa serpikdirýär. Bu hadysa Albedo täsiri diýilýär we ol Ýeriň aşa gyzmagynyň öňüni alýar. Buz eredikçe, onuň ýerini gara suw ýa-da gury ýer eýeleýär, olar bolsa ýylylygy has gowy özüne çekýär, netijede bolsa, ýylylyk has-da güýçlenýär.
Buzluklar planetamyzyň ýaşaýyş ulgamynyň, klimatynyň we suw serişdeleriniň örän duýgur we aýratyn ähmiýetli elementidir. Olaryň ykbaly bütin Ýer ýüzüniň ykbaly bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Amangulyvew Ybraýym
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
