RU
Dinezaworlar Ýer ýüzüniň taryhynda takmynan 180 million ýylyň dowamynda höküm süren iň täsirli we meşhur jandarlardyr. Olaryň taryhy takmynan 245 million ýyl mundan ozal, Mezazoy (Jandarlyk) erasynyň ilkinji döwri bolan Trias döwründe (Triassic period) başlanýar.Dinezaworlar esasan üç sany geologik döwürde ýaşap geçdiler, bu üç döwür bilelikde Mezazoy erasyny emele getirýär.
Trias 252 – 201 Dinezaworlaryň peýda bolmagy. Haýwanlaryň köp görnüşiniň uly ýok boluşdan soň täzeden döräp başlamagy.
Ýura 201 – 145 Dinezaworlaryň has uly göwrümlere ýetmegi we ähli ýere ýaýramagy. Uly Sauropodlaryň (uzyn boýunlylar) höküm sürmegi.
Kretase 145 – 66 Dinezaworlaryň iň köp görnüşe ýeten döwri. T-Rex we Triceratops ýaly meşhur görnüşleriň ýaşamagy. Döwrüň ahyrynda uly ýok boluş.Yer yuzunde ilkinji yasap gecen dinezaworlaryñ taryhy gornusi yitip yok bolan gornusleri barada ginisleyin maglumat2. Ilkinji Dinezaworlaryň Peýda Boluşy (Trias Döwri).Dinezaworlar Trias döwrüniň ortalarynda, takmynan 245-230 million ýyl mundan ozal, Gadymy Pangea yklymynyň günorta böleginde (häzirki Günorta Amerika) döräp başladylar.
Dinezaworlar Arhozawrlar (Archosauria) atly uly topara degişli bolup, bu topar krokodilleriň, pterozawrlaryň (uçýan süýrenijiler) we guşlaryň umumy ata-babalaryny öz içine alýar. Trias döwrüniň başynda bolup geçen uly ýok boluş hadysasy (Perm-Trias ýok boluşy) ekosistemada boş ýerleri döretdi, bu bolsa ilkinji dinezaworlaryň ewolýusiýa arkaly ösmegine mümkinçilik berdi.
Iň Irki Dinezawor Görnüşleri
Herrerasaurus:
Döwri: Trias döwrüniň ahyry (takmynan 231-228 million ýyl mundan ozal).
Ýeri: Argentinada tapyldy.
Tiz ylgar ýaly iki aýakly (bipedal) ýyrtyjy bolup, göwrümi takmynan 3-6 metr uzynlygynda bolupdyr. Ol heniz dinezaworlaryň ähli meşhur aýratynlyklaryny özünde jemlemese-de, dinezawor nesil ugruna degişli hasaplanýar.
Eoraptor:
Döwri: Trias döwrüniň ahyry (takmynan 231 million ýyl mundan ozal).
Ýeri: Argentinada tapyldy.
Häzirki itleriň göwrümine meňzeş, kiçijik (takmynan 1 metr) we iki aýakly jandar. Onuň ýönekeý gurluşy dinezaworlaryň ewolýusiýasynyň irki, başlangyç tapgyryny görkezýär. Olaryň näme iýendigi hakynda jedeller dowam edýär, ýöne ol ýyrtyjy ýa-da hemmesini iýiji bolup biler.
Nyasasaurus parringtoni (Ähtimal iň irkisi):
Döwri: Trias döwrüniň has irki döwri (takmynan 243 million ýyl mundan ozal).
Ýeri: Tanzaniýada tapyldy.
Bu tapyndylar gaty bölek-bölek (süňkler we oňurgalar) bolansoň, onuň doly dinezawordygy hakyndaky ynam käbir alymlarda sorag döredýär. Ýöne eger tassyklansa, bu dinezaworlaryň iň irki tapylan görnüşi bolar.
Ilkinji Dinezaworlaryň Durmuşy
Trias döwrüniň ilkinji dinezaworlary heniz özlerinden öňki beýleki süýrenijiler (krokodil şekilli rauisuhlar ýaly) bilen bäsleşmeli bolupdyrlar. Olar gaty kiçi göwrümli, çalasyn we esasan iki aýakly bolup, uly ýyrtyjylardan gaçmaga we iýmit tapmaga ukyply bolupdyrlar. Dinezaworlaryň üstünlik gazanmagyna esasy sebäp boldy.Aýaklarynyň gurluşy: Olar aýaklaryny göwrüminiň aşagynda dik saklamagy başarypdyrlar (häzirki süýrenijiler ýaly gyraklara ýaýramazdan), bu olara has netijeli hereket etmäge we çalt ylgamaga mümkinçilik beripdir.Trias döwrüniň ahyrynda bolup geçen ýene bir uly ýok boluş hadysasy (asteroid ýa-da wulkan işjeňligi sebäpli) köp sanly bäsdeş süýrenijileri ýok etdi. Bu bolsa Ýura döwrüniň başynda dinezaworlara Ýer ýüzüni doly eýelemäge mümkinçilik berdi.
Dinezaworlaryň taryhy, kiçijik we çalasyn jandarlaryň (Eoraptor, Herrerasaurus) döräp, soňra ähli ekosistemanyň hökümdarlaryna (Sauropodlar, T-Rex) öwrülen uly ewolýusiýa pursatydyr. Olaryň Trias döwründäki irki görnüşleri, bu äpet hökümdarlaryň öz taryhyny näderejede ýönekeý başlangyçdan alyp gaýdýandygyny görkezýär.
Döwranowa Arzuw
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň Dil öwreniş bölüminiň 119-njy toparynyň talyby
