Kinologiýanyň ösüş taryhy

Kinologiýa (Grekçe: kýōn — it we -logía — ylym) itler baradaky ylymdyr.

Bu ylym itçiligiň (it saklamagyň) ylmy esasyny düzýär we aşakdaky esasy ugurlary öz içine alýar:

Itleriň gelip çykyşy (ewolýusiýasy)

Itleriň tohumlary: Olaryň aýratynlyklary, döredilişi we genofonduny gorap saklamak.

Anatomiýasy we fiziologiýasy: Beden gurluşy we funksiýalary, şol sanda ýokary nerw ulgamy we hereketleri.

Seleksiýa we köpeltmek: Itleriň gowy tohum aýratynlyklaryny ösdürmek we köpeltmek işleri.

Iýmitlendirmek we saklamak: Itleriň sagdynlygy üçin iýmit we ideg talaplary.

Itleri dürli maksatlar üçin taýýarlamak.

Gulluk itleri: Serhet, gümrük, gözleg, gorag, aw we başga gulluklarda ulanmak bolýar.

Kinologiýa XIX asyryň ikinji ýarymynda aýratyn ylym hökmünde emele gelipdir. Türkmenistanda hem itçilik we kinologiýa işi kanunçylyk esasynda düzgünleşdirilýär we tohum itleriň gymmatly genofonduny gorap saklamak esasy ýörelgeleriň biridir.

📚 Kinologiýanyň Ösüş Taryhy

1. Irki döwürler

Kinologiýanyň taryhy takmynan 15000 ýyl ozal ýabany möjekleriň ellekileşdirilip häzirki itlere öwrülmegi bilen başlanýar. Bu döwürde itler esasy kömekçi bolup, aw etmekde we goragda ulanylypdyr.

Irki klassifikasiýa: Biziň eýýamymyzdan öňki döwürlerde hem itleri maksadyna görä toparlara bölmek synanyşyklary edilipdir. Meselem, gadymy Rimde Marcus Terentius Varro itleri aw itleri we çopan itleri diýip tapawutlandyrypdyrlar.

2. Orta Asyrlar ( V – XV asyrlar)

Aw etmegiň ösüşi: Orta asyrlarda itler, esasan, ýöriteleşdirilen aw üçin, şeýle-de mülkleri we sürüleri goramak üçin ulanylypdyr. Bu döwürde dürli aw we çopan itleriniň tohumlary (meselem, laýkalar, gonçalar, borzoýlar) kemala gelipdir.

Kitaplar: Itler barada ilkinji ýöriteleşdirilen eserler (esasan, awçylyk barada) ýazylyp başlandy. Meselem, Ispaniýanyň, Fransiýanyň we Angliýanyň soltanlarynyň howandarlygy astynda itleri idetmek we öwretmek boýunça goýlan düzgünler köpelipdir.

3. Täze döwür ( XVI— XIX asyrlar) — Ylmy kinologiýanyň döreýşi

Tohum standartlary: XIX asyryň ortalarynda Angliýada we Ýewropada industrializasiýa döwri bilen awçylyk däl-de, itleriň daşky görnüşine (eksteriýerine) üns berlip başlanýar. Bu bolsa tohumlaryň standartlarynyň döredilmegine getirdi.

Ilkinji Klublar:

1873-nji ýyl: Angliýada ilkinji resmi tohumçylyk guramasy — The Kennel Club (KC) döredilýär. Bu, Kinologiýanyň ylym we sport hökmünde ösmeginde esasy ädim boldy.

Bu klublar tohumlary ýazga almak, olara baha bermek we sergileri guramak işlerini başlady.

Çarlz Darwiniň täsiri: Çarlz Darwiniň ewolýusiýa taglymaty (1859) itleriň gelip çykyşy we tohumlaryň döredilişi baradaky ylmy garaýyşlary berkitdi.

4. Häzirki zaman ( XX asyryň başlarynda)

Gulluk Kinologiýasy: Iki Söweş döwrüniň aralygynda ( XX asyryň başy) itleriň ýörite gulluklarda (polisiýa, harby, serhet) ulanylyşy ylmy esasda ösdürilip başlandy. Bu döwürde itleri öwretmegiň (dressirowkanyň) usullary kämilleşdirildi.

Halkara hyzmatdaşlyk:

1911-nji ýyl: Federation Cynologique Internationale (FCI) — Halkara Kinologiki Federasiýasy döredilýär. Bu federasiýa häzirki wagtda dünýädäki iň uly halkara guramalaryň biri bolup, it tohumlarynyň köpüsini resmi taýdan ykrar edýär we standartlaryny kesgitleýär.

Ylmy barlaglar: Genetika, fiziologiýa, we hereket (prowedeniýe) baradaky barlaglar Kinologiýanyň ylmy binýadyny giňeltdi.

🇹🇲 Türkmenistanda Kinologiýa

Türkmenistanda Kinologiýanyň aýratyn orny bar. Esasan-da, Türkmen Alabaýy (orta aziýa çopan iti) ýaly milli tohumyň arassa ganlylygyny gorap saklamak we halkara derejesine çykarmak esasy ugurlardyr. Bu bolsa gadymy aw we çopan itleri saklamagyň medeniýeti bilen ylmy çemeleşmeleri birleşdirýär.

  Aýtäç BÄŞIMOWA

  S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Weterinar lukmançylygy fakultetiniň Kinalogiýa taýýarlyk ugrunyň 2-nji ýyl talyby